Санарип доордун сабагы
Информациялык технологиялар адамзатка чексиз мүмкүнчүлүктөрдү ачканы менен, адамдын жеке купуялуулугун жана психологиялык кол тийбестигин болуп көрбөгөндөй коркунучка кептеди. Жеке маалыматтар эң баалуу ресурска айланган кылымда, виртуалдык кылмыштуулук жөнөкөй бейбаштыктан масштабдуу социалдык коркунучка өсүп жетти.
Акыркы он жылдыкта коомдук турмуштун, экономикалык байланыштардын жана күнүмдүк баарлашуунун басымдуу бөлүгү социалдык тармактарга жана мессенджерлерге өттү. Санариптештирүү коомго чексиз жеңилдиктерди тартуулаганы менен, анын көрүнбөгөн тарабы болгон киберкылмыштуулук да болуп көрбөгөндөй ылдамдык менен калыптанууда. Мурда интернеттеги терс көрүнүштөр эмоционалдуу талаш-тартыштар менен чектелсе, бүгүнкү күнү алар профессионалдуу деңгээлде уюштурулган каржылык алдамчылыкка, моралдык кысымга жана адамдын репутациясын заматта талкалоочу куралга айланды. Виртуалдык кылмыштуулуктун башкы өзгөчөлүгү анын анонимдүүлүгүндө, аймактык аралык (чек ара) билбестигинде жана жабырлануучуга каалаган убакта, каалаган аралыктан психологиялык сокку уруу мүмкүнчүлүгүндө жатат.
Бул тармактык коркунучтардын эң алгачкы жана массалык көрүнүшү катары виртуалдык бейбаштыкты (кибербуллинг) атаса болот. Реалдуу жашоодогу куугунтуктан айырмаланып, виртуалдык чөйрөдөгү басынтуунун убакыт же аралык боюнча чеги жок. Жабырлануучу өз үйүндө, эң коопсуз деп эсептеген чөйрөсүндө туруп жыйырма төрт саат бою психологиялык чабуулга кабылышы мүмкүн. Бул көрүнүш негизинен өспүрүмдөр менен жаштардын арасында кеңири жайылып, коомдо олуттуу социалдык-психологиялык көйгөйлөрдү жаратууда. Виртуалдык бейбаштыктын артында көбүнчө жек көрүүчүлүктү козуткан агрессивдүү комментарийлер, атайын уюштурулган дезинформация, адамдын жеке сүрөттөрүн шылдың түрүндө жайылтуу же анын жеке даректерин, документтерин уруксатсыз ачыкка чыгаруу өңдүү заманбап тактикалар турат. Санариптик анонимдүүлүккө жашынган кылмышкерде жазасыз калуу сезими күчөп, боорукердик жоголот, ал эми соккуга кабылган адам терең депрессияга, обочолонууга, ал тургай өмүрүнө балта чабуу тууралуу ойлорго кептелет.
Мындай тармактык куугунтуктардын жана манипуляциялардын негизги куралы катары фейк аккаунттар кызмат кылат. Жөнөкөй колдонуучуга башка бирөөнүн сүрөтү коюлган жөнөкөй эле баракча болуп көрүнгөнү менен, адистердин баалоосунда фейк профилдер коомдук пикирди башкаруучу жана репутациялык чабуулдарды ишке ашыруучу атайын инструмент болуп саналат. Алар аркылуу ири масштабдагы маалыматтык чабуулдар уюштурулуп, белгилүү бир инсандарды, коомдук ишмерлерди же коммерциялык түзүмдөрдү каралоо кампаниялары жүргүзүлөт. Ошондой эле, белгилүү бир адамдын атынан анын сүрөттөрүн уурдап ачылган клон-аккаунттар аркылуу анын жакындарынан акча суроо же анын атынан чагымчыл билдирүүлөрдү жасоо учурлары кеңири кездешет. Медиасабатсыздык жогору болгон шартта коомчулук мындай жалган маалыматтарды ылгабай кабыл алып, фейк аккаунттардын коомду аң-сезимдүү түрдө адашуусуна өбөлгө түзүп жатат.
Фейк аккаунттардын коомго тийгизген терс таасири муну менен гана чектелбестен, саясий жана социалдык туруктуулукка да түздөн-түз коркунуч туудурат. Маалыматтык согуштардын жана психологиялык операциялардын куралы катары колдонулган атайын «троллдор фабрикасы» улуттар аралык же диний калыс пикирлерди бурмалап, коомдо жасалма ажырымдарды жаратат. Мурда коомдук деңгээлдеги орчундуу маселелер конструктивдүү диалог аркылуу чечилсе, бүгүнкү күнү фейк профилдердин жардамы менен атайын уюштурулган «комментарий чабуулдары» калк арасында паника, жек көрүү жана бири-бирине болгон ишенимсиздикти күчөтүүдө. Бул өз кезегинде коомдук пикирди аң-сезимдүү түрдө туура эмес нукка буруп, реалдуу көйгөйлөрдөн көңүлдү башкага бурдурууга мүмкүнчүлүк берет.
Технологиялардын өнүгүшү менен фейк аккаунттарды башкаруу да болуп көрбөгөндөй татаалдашты. Эгерде мурда аларды атайын жалданган адамдар кол менен башкарып келишсе, азыркы тапта жасалма интеллектке негизделген автономдуу «нейроботтор» кеңири колдонула баштады. Мындай жасалма профилдер адамдын жазуу стилин, эмоционалдуулук деңгээлин жана сүйлөө манерасын дал өзүндөй туурай алат. Мындан тышкары, «дипфейк» технологиялары аркылуу белгилүү инсандардын же катардагы жарандардын үнүн жана жүзүн жасалма түрдө окшоштуруп, алардын атынан фейк видео же аудио билдирүүлөрдү жайылтуу коркунучу ачыкка чыкты. Бул заманбап инструменттер фейк маалыматты чындыктан ажыратууну он эсеге татаалдантып, тармактагы ишенимдин таптакыр жоголушуна алып келүүдө.
Бул коркунучтарга каршы туруу үчүн жалгыз гана социалдык тармактардын алгоритмдерине же бөгөттөөлөрүнө таянуу жетишсиз. Ар бир колдонуучуда социалдык тармактардагы маалыматка карата «маалыматтык маданият» жана сергек күмөн саноо сезими болушу керек. Белгисиз же күмөндүү аккаунттардан келген достук сунуштарын кабыл албоо, алардын жазган билдирүүлөрүн таратуудан мурда алардын профилин (ачылган күнүн, сүрөттөрүнүн аныктыгын, жигердүүлүгүн) текшерүү адатка айланышы зарыл. Фейк аккаунттар менен күрөшүүнүн эң натыйжалуу жолу коомдо массалык түрдө медиасабаттуулукту калыптандыруу жана ар бир жарандын желедеги маалыматка эмоцияга алдырбай, сынчыл көз караш менен мамиле кылуусу.
Онлайн-шантаж - виртуалдык кылмыштуулуктун эң оор жана татаалдашкан түрлөрүнүн бири. Кылмышкерлер адамдын абийирине, беделине же үй-бүлөлүк бакубаттуулугуна сокку уруу коркунучу аркылуу ири суммадагы акча же башка талаптарды коюшат. Акыркы жылдары бул багытта интимдик мүнөздөгү сүрөттөрдү же жазууларды ачыкка чыгарам деп коркутуу менен коштолгон көрүнүштөр күч алды. Схема адатта кылмышкердин сулуу же ишенимдүү профиль аркылуу жабырлануучу менен узак убакыт бою жылуу мамиле куруусунан башталат. Ортодо ишеним жаралып, эмоционалдуу жакындык пайда болгондон кийин, азгыруу жолу менен жабырлануучудан жеке сүрөттөр же видеолор алынат. Сүрөт колуна тиери менен шантажчы өзүнүн чыныгы жүзүн көрсөтүп, кыска мөөнөттө акча которууну талап кыла баштайт, болбосо ал материалдарды жабырлануучунун жубайына, ата-энесине же кесиптештерине жөнөтөрүн айтып коркутат. Бул тузакка түшкөндөрдүн көбү коомдук айыптоодон жана уяттан коркуп, окуяны жашырууга аракет кылышат, бирок тажрыйба көрсөткөндөй, талап кылынган акчаны төлөп берүү шантажды токтотпостон, тескерисинче, кылмышкерлердин ач көздүгүнүн ого бетер өсүшүнө гана алып келет.
Психологиялык басымдан тышкары, заманбап санариптик чөйрө калктын каржылык коопсуздугуна да олуттуу коркунуч туудурууда. Социалдык инженерияга негизделген алдамчылык схемалары күн сайын жаңыланып, адамдардын ишенчээктигин, коркунуч же боорукердик сезимдерин чебердик менен колдонууда. Банктардын же мамлекеттик кызматтардын жасалма сайттарына алдоо жолу менен киргизүү аркылуу карта маалыматтарын уурдаган чабуулдар, криптовалюта же тез арада баюу убадасын берген инвестициялык пирамидалар, ошондой эле «тууганыңдын бириси аварияга кабылды» же «оор дартка кабылган тууганга жардам» деген жасалма кайрымдуулук аракеттери мунун айкын далили. Кылмышкерлер техникалык системалардын начардыгын эмес, биринчи кезекте адамдын эмоциясын башкаруу аркылуу алардын банктык эсептерин кагып алып жатышат.
Бул масштабдуу санариптик тобокелдиктерден коргонууда ар бир колдонуучу өзүнүн социалдык тармактагы баракчаларына эки баскычтуу коргоо системасын киргизип, жеке маалыматтарын, сүрөттөрүн жана жайгашкан жерин болушунча купуя кармоосу зарыл. Интернетте кандай гана эмоционалдуу же шашылыш маалымат келбесин, дароо жооп бербей, аны башка ишенимдүү булактардан текшерүү адатка айланышы керек. Эгерде инсан онлайн-шантажга же виртуалдык кысымга кабылса, эң башкысы дүрбөлөңгө түшпөй, кылмышкерлер менен диалогду токтотуп, бардык далилдерди скриншот түрүндө сактап, тез арада укук коргоо органдарына кайрылуусу тийиш.
Санариптик айлана-чөйрө бүгүнкү күнү адамзаттын жаңы жашоо образын калыптандырды. Технологиялык прогрессти токтотуу мүмкүн эмес, бирок анын терс кесепеттерин коомдук аң-сезимди, медиасабаттуулукту жана юридикалык жоопкерчиликти жогорулатуу аркылуу гана олуттуу түрдө азайтууга болот. Виртуалдык мейкиндиктеги жеке коопсуздук бул жөн гана баракчага пароль коюу эмес, бул өзүңдүн, үй-бүлөңдүн жана келечегиңдин амандыгын камсыз кылуу.
Тармактагы коркунучтардын алдын алууда мамлекеттик органдардын, билим берүү мекемелеринин жана медиа уюмдардын биргелешкен комплекстүү иш-аракети өзгөчө мааниге ээ. Бүгүнкү күнү мектептерде жана жогорку окуу жайларында санариптик коопсуздук боюнча атайын сабактарды же тренингдерди үзгүлтүксүз өткөрүү мезгил талабына айланды. өспүрүмдөргө интернеттин мүмкүнчүлүктөрүн гана эмес, андагы жашыруун коркунучтарды, тузактарды жана купуялуулукту сактоо эрежелерин жашынан үйрөтүү аркылуу гана биз келечек муунду киберкылмыштуулуктун курмандыгы болуудан сактап кала алабыз. Анткени туура калыптанган медиасабаттуулук калктын психологиялык жана каржылык иммунитетин бекемдөөчү башкы бөгөт болуп саналат.
Муну менен катар, кибермейкиндиктеги кылмыштар менен күрөшүүдө мыйзам чыгаруу базасын заманбап чакырыктарга ылайык дайыма жаңыртып туруу зарылчылыгы турат. Жеке маалыматтарды коргоо жөнүндөгү мыйзамдардын аткарылышын катуу көзөмөлгө алуу, ошондой эле укук коргоо органдарынын киберкылмыштарды иликтөө боюнча техникалык жана кадрдык потенциалын жогорулатуу абдан маанилүү. Кибермейкиндиктеги аймактык чек аралардын жоктугун эске алып, эл аралык IT-сектор жана социалдык платформалардын ээлери менен биргеликте иштешүүнүн натыйжалуу механизмин иштеп чыгуу керек. Бул кылмышкерлердин анонимдүүлүгүн жоготуп, аларды жоопкерчиликке тартуунун натыйжалуулугун кыйла жогорулатат.
Ар бир жаран санариптик мейкиндикте өзүнүн ар бир баскан кадамы үчүн жоопкерчиликтүү экенин аңдап билиши керек. Тармакка жайгаштырылган ар бир сүрөт, жазылган комментарий же бөлүшүлгөн маалымат кийинчерээк кимдир бирөөнүн колунда куралга айланып кетиши мүмкүн экенин унутпоо зарыл. Санариптик маданиятты өнүктүрүү бир гана мамлекеттен эмес, ар бир инсандын өзүнөн, үй-бүлөсүнөн жана айланасындагыларга болгон мамилесинен башталат.
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»