Карыз өнүгүүнүн өбөлгөсүбү же келечектин жүгүбү? Бүгүнкү күндө Кыргызстандын тышкы жана ички карыздарынын динамикасы өзгөрүп, негизги карызды жабуу мөөнөттөрү дал ушул мезгилге туура келүүдө. Өлкөнүн негизги кредиторлору, инфраструктурага жумшалган каражаттардын кайтарымы жана мамлекеттин карыз саясатынын реалдуу абалы кезектеги аналитикалык макалабызда.
Мамлекеттик карыз маселеси ар бир көз карандысыз өлкөнүн социалдык-экономикалык саясатында өзгөчө мааниге ээ жана негизги багыттардын бири. Эгемендикти алгандан бери Кыргызстан өзүнүн улуттук экономикасын түптөө, инфраструктурасын жаңыртуу, энергетикалык көз карандысыздыкка жетишүү жана социалдык милдеттенмелерин аткаруу максатында сырттан жана ички булактардан финансылык каражаттарды тартууга мажбур болгон. Мамлекеттик карыз – бул бир эле финансылык отчетторду туюндурбастан, ал өлкөнүн экономикалык басып өткөн жолун, азыркы абалын жана келечектеги өнүгүү багытын чагылдырган негизги көрсөткүч. Эгемендүүлүк жылдарында топтолгон карыздык милдеттенмелердин динамикасы, алардын курамы, түзүмү жана багытталган долбоорлордун натыйжалуулугу бүгүнкү күндө коомчулуктун, экономисттердин жана мамлекеттик органдардын өзгөчө көңүл борборунда турат.
КР Финансы министрлигинин соңку расмий маалыматтарына таянсак, бүгүнкү күндө өлкөнүн жалпы мамлекеттик карызы 9 миллиард 950 миллиондон ашып, 10 миллиард АКШ долларына жакындап калды. Ички дүң продукцияга (ИДП) карата катышын алсак, жалпы карыз өлкөнүн ИДПсынын 42 пайызга жакынын түзүүдө. Бул көрсөткүч мамлекеттин финансылык туруктуулугу үчүн белгиленген коопсуздук босогосунун чегинде сакталып турганын көрсөтөт. Жалпы карыздык милдеттенменин курамын ажыратып караганда, анын 5 миллиард 212 миллион доллары тышкы карызга (жалпы карыздын 52,4 пайызы), ал эми 4 миллиард 739 миллион доллары ички карызга (47,6 пайызы) туура келет. Эгерде бул сандарды калктын жан башына бөлүп эсептей турган болсок, өлкөнүн 7,2 миллиондон ашык калкынын ар бир жаранына орто эсеп менен 1 370 – 1 380 АКШ доллардан мамлекеттик карыз туура келет. Ал эми муну тышкы карыз боюнча гана ала турган болсок, ар бир кыргызстандыктын үлүшүнө 720 АКШ долларынын тегерегиндеги салмак туш келет. Акыркы жылдары байкалган негизги тенденциялардын бири дал ушул ички карыздын салыштырмалуу тез темп менен өсүп жаткандыгында.
Тышкы карыздын аймактык жана институционалдык түзүмүн тереңирээк талдап чыгуу өлкөнүн кимге жана канча көлөмдө карыз экендигин айкын көрсөтөт. Кыргызстандын тышкы карызы боюнча эң ири кредитор катары мурдагыдай эле Кытай Эл Республикасынын Экспорттук-импорттук банкы («Эксимбанк») калууда. Бүгүнкү күндө Кытайдын «Эксимбанкына» болгон карыз болжол менен 1 миллиард 414 миллион АКШ долларын түзөт. Бул жалпы тышкы карыздын 27 пайызга жакынына барабар. Белгилей кетүүчү нерсе, акыркы бир нече жылда Кыргызстан Кытайдан жаңы карыз алган жок жана мурда алынган милдеттенмелерди графиги менен үзгүлтүксүз жабуунун эсебинен бул өлкөгө болгон карыздын көлөмү бара-бара азайып баратат.
Тышкы карыздын калган бөлүгү эл аралык финансылык институттарга туура келет. Алардын ичинде эң ири кредиторлордун бири – Дүйнөлүк банк тобуна кирген Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясы (ЭөА). ЭөА алдындагы Кыргызстандын карыз милдеттенмеси 795 миллион доллардан ашат. Башка бир ири эл аралык өнөктөш болгон Азия өнүктүрүү банкына (АөБ) өлкөбүз 663 миллион доллардан ашык карыз. Ал эми Эл аралык валюта фондунун (ЭВФ) алдындагы карыздын көлөмү 443 миллион АКШ долларынын тегерегин түзөт. Эл аралык уюмдар берген мындай насыялар, эреже катары, 30-40 жылдык узак мөөнөткө жана өтө төмөн пайыздык чендер менен (0,75–1,5%) ажыратылган жеңилдетилген каржылык колдоо болуп эсептелет. Мындан сырткары, өнүктүрүү боюнча эки тараптуу өнөктөштөрдүн катарында Япония (JICA агенттиги), Германия (KfW банкы), Евразия турукташтыруу жана өнүктүрүү фонду жана Ислам өнүктүрүү банкы сыяктуу уюмдарга да ондогон миллион доллар өлчөмүндөгү жеңилдетилген карыздар бөлүштүрүлгөн.
Мамлекеттик карыздын экинчи чоң курамдык бөлүгү болгон ички карыздын курамы акыркы жылдары өзгөчө мааниге ээ болууда. Финансы министрлиги тарабынан чыгарылган Мамлекеттик казыналык векселдер жана 2 жылдан 20 жылга чейинки мөөнөттүү Мамлекеттик казыналык облигациялар ички карыздын негизин түзөт. Бул баалуу кагаздарды улуттук валютада ата мекендик коммерциялык банктар, Социалдык фонд жана башка жергиликтүү инвесторлор сатып алышат. Ички карыздын өсүшү чет элдик валюта курсунун тобокелдиктерин азайткан оң жагы бар болгону менен, ички баалуу кагаздар боюнча пайыздык чендердин жогорулугу (орточо 10–15%) жана кайтаруу мөөнөттөрүнүн салыштырмалуу кыскалыгы бюджеттик каржаттарга белгилүү бир деңгээлде убактылуу күч келтирет.
Мамлекеттик карызга салынган ар бир доллар же сом өлкөнүн конкреттүү инфраструктуралык жана социалдык долбоорлорун ишке ашырууга жумшалганы белгилүү. Кыргызстанда эгемендүүлүк жылдарында алынган карыздык каражаттардын басымдуу бөлүгү үч негизги стратегиялык тармакка: транспорттук инфраструктурага, энергетикалык секторго жана социалдык-айыл чарба багыттарына багытталган. Транспорт тармагын алсак, Кыргызстан деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү жок, тоолуу өлкө болгондуктан, ички жана эл аралык жол каттамдары өлкөнүн экономикалык кан тамыры катары каралат. Карыздык каражаттардын эсебинен Ош – Бишкек транзиттик автожолун реконструкциялоо, Бишкек – Нарын – Торугарт кан жолун заман талабына ылайыкташтыруу, Ош – Иркештам жана Талас – Тараз жолдорун куруу сыяктуу гиганттык долбоорлор ишке ашырылды.
Өзгөчө белгилеп кете турган эң ири жана кымбатка турган транспорттук долбоорлордун бири Түндүк – Түштүк альтернативдүү автожолунун курулушу. Эки аймакты бириктирген, стратегиялык жана коргонуу мааниси бар бул жолду куруу үчүн жүздөгөн миллион доллар өлчөмүндө карыз алынган, анын олуттуу бөлүгүн Кытайдын «Эксимбанкы» каржылаган. Бул жол региондор ортосундагы байланышты чыңдап, жүк ташуунун убактысын жана чыгымын азайтканы менен, ага жумшалган каражаттын кайтарымдуулугу жана карызды төлөө мөөнөтү мамлекеттик бюджетке чоң жоопкерчилик жүктөйт. Эл аралык маанидеги жолдорду оңдоо өлкөнүн транзиттик потенциалын жогорулатууга өбөлгө түзгөнү талашсыз.
Экинчи маанилүү тармак – бул энергетика коопсуздугу. Кыргызстан суу-энергетикалык ресурстарга бай болгону менен, эскирген инфраструктура жана өндүрүш кубаттуулуктарынын жетишсиздиги көйгөй жаратып келген. Карыздык каражаттардын эсебинен энергетика тармагында бир катар ири масштабдуу долбоорлор ишке ашырылды. Маселен, Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) модернизациялоо долбоору үчүн 386 миллион АКШ доллары өлчөмүндө насыя алынган. Бул долбоор борбор калааны үзгүлтүксүз жылуулук жана электр энергиясы менен камсыздоо максатын көздөгөн. Мындан тышкары, өлкөнүн түштүк жана түндүк аймактарынын энергетикалык көз карандысыздыгын камсыз кылган «Датка – Кемин» 500 кВ электр берүү линиясы жана «Датка» көмөкчордонунун курулушу да тышкы карыздардын эсебинен каржыланган. Бул долбоор ишке ашканга чейин Кыргызстандын электр тармактары коңшу өлкөлөрдүн аймагы аркылуу туташып, транзиттик көз карандылыкта болуп келген.
Ошондой эле, ГЭСтерди реконструкциялоо жана фазалык түрдө модернизациялоо иштери да эл аралык финансы институттарынын насыялары аркылуу жүргүзүлүүдө. Токтогул ГЭСин калыбына келтирүү, үч-Коргон жана Ат-Башы ГЭСтерин жаңылоо долбоорлоруна Азия өнүктүрүү банкы, Евразия өнүктүрүү банкы сыяктуу уюмдардан жүздөгөн миллион доллар жеңилдетилген каражаттар тартылган. Бул жумшалган каражаттар станциялардын иштөө мөөнөтүн дагы ондогон жылдарга узартууга жана өндүрүлгөн электр энергиясынын көлөмүн көбөйтүүгө багытталган. Борбордук Азия аймагындагы электр энергиясын экспорттоо боюнча «CASA-1000» эл аралык долбооруна катышуу үчүн да Кыргызстан тиешелүү карыздык милдеттенмелерди өзүнө алган.
Транспорт жана энергетикадан тышкары, мамлекеттик карыздын белгилүү бир бөлүгү айыл чарбасын өнүктүрүүгө, калктуу конуштарды таза суу менен камсыз кылууга, ирригациялык системаларды калыбына келтирүүгө жана саламаттыкты сактоо менен билим берүү тармактарына багытталган. Сектордук өнүктүрүү долбоорлорунун алкагында Дүйнөлүк банк жана Азия өнүктүрүү банкы тараптан берилген каражаттарга айылдарда суу түтүктөрү тартылып, мектептер жана ооруканалар заманбап жабдуулар менен камсыздалган. Айыл чарба тармагында болсо дыйкан-фермерлерге жеңилдетилген насыяларды берүү, ирригациялык каналдарды тазалоо жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүү долбоорлору аткарылган. Ошондой эле, бюджетти түз колдоо максатында алынган насыялар социалдык төлөмдөрдү, пенсияларды жана айлык акыларды убагында төлөп берүүгө өбөлгө түзгөн.
Тартылган карыздардын натыйжалуулугу жана алардын өлкө экономикасына тийгизген таасири тууралуу маселе дайыма коомдук дискуссиялардын очогу болуп келген. Бир тараптан, алынган каражаттардын эсебинен өлкөнүн негизги инфраструктурасы жаңыланып, энергетикалык көз карандысыздык камсыз кылынып, жаңы жолдор курулганы талашсыз чындык. Бул факторлор экономикалык активдүүлүктү кармап турууга жардам берген. Экинчи тараптан, айрым долбоорлордун ашыкча бааланышы, курулуштардын созулуп кетиши жана айрым учурларда коррупциялык тобокелдиктердин орун алышы алынган карыздардын социалдык-экономикалык кайтарымын төмөндөткөн. Натыйжада, өндүрүштү түздөн-түз өстүрбөгөн, өзүн-өзү актабаган долбоорлорго салынган каражаттар карызды төлөө учурунда мамлекеттик бюджетке оор жүк болуп калууда.
Карыз саясатындагы эң жооптуу баскыч – бул аны төлөө мезгили. Мурда алынган насыялар боюнча негизги карызды жана пайыздарды төлөөнүн туу чокусу дал ушул соңку жана жакынкы жылдарга туура келет. Мамлекеттик бюджеттин олуттуу бөлүгү тышкы жана ички кредиторлор алдындагы милдеттенмелерди жабууга багытталууда. Бул жагдай мамлекеттик каржы тутумунан жогорку дисциплинаны, бюджеттик каражаттарды максималдуу түрдө үнөмдөөнү жана улуттук экономиканын киреше бөлүгүн тез арада өстүрүүнү талап кылат. Эгерде карызды төлөө чыгымдары бюджеттин кирешесинин олуттуу пайызын ээлеп калса, бул саламаттыкты сактоо, билим берүү жана социалдык коргоо сыяктуу тармактарды каржылоонун көлөмүнө терс таасирин тийгизиши мүмкүн.
Соңку жылдары Министрлер Кабинети мамлекеттик карыздын туруктуулугун камсыз кылуу боюнча бир катар чечкиндүү кадамдарды жасап жатат. Эң оболу, карыздын ИДПга болгон катышын коопсуз деңгээлде кармап туруу боюнча мыйзамдык чектөөлөр киргизилген. Ошондой эле бир гана кредиторго (мисалы, Кытайдын «Эксимбанкына») көз каранды болбош үчүн карыз жүгүн бир жерге топтобой, аны ар тараптуу бөлүштүрүү жана тобокелдиктерди азайтуу саясаты жүргүзүлүүдө. Жаңы карыздарды алууда коммерциялык же оор шарттагы насыялардан баш тартып, гранттык элементи жогору болгон жеңилдетилген финансылык инструменттерге гана артыкчылык берүү талабы сакталууда.
Мындан тышкары, тышкы карызды жабуунун альтернативдүү жана инновациялык механизмдери да колдонула баштады. Алардын бири – карызды «жашыл экономика» жана экологиялык долбоорлорго алмаштыруу демилгеси. Кыргызстан тоолуу жана климаттын өзгөрүшүнө аяр өлкө болгондуктан, эл аралык кредиторлорго тышкы карыздын бир бөлүгүн кечүү же аны өлкө ичиндеги гидроэнергетикалык, кайра калыбына келүүчү энергия булактарын өнүктүрүү жана айлана-чөйрөнү коргоо долбоорлоруна багыттоо сунушталган. Мындай мамиле бир тараптан карыздык жүктү жеңилдетсе, экинчи тараптан өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнө жана экологиялык коопсуздугуна түздөн-түз салымын кошот.
Ички ресурстарды толук тартуу жана фискалдык саясатты чыңдоо сырткы карызга болгон көз карандылыкты азайтуунун башкы шарты экендиги айтпасак да түшүнүктүү. Салык жана бажы башкаруусун санариптештирүү, көмүскө экономиканын үлүшүн азайтуу, ошондой эле ири тоо-кен казып алуу тармактарынан жана башка мамлекеттик ишканалардан түшкөн кирешелерди көбөйтүү аркылуу мамлекеттик бюджеттин мүмкүнчүлүктөрү кеңейүүдө. Бюджеттик кирешелердин өсүшү сырттан карыз албай эле, өз каражаттарыбыздын эсебинен ири инфраструктуралык жана социалдык долбоорлорду каржылоого жол ачууда. Соңку мезгилде мектептердин, жолдордун жана чакан ГЭСтердин курулушу республикалык бюджеттин эсебинен жүргүзүлө баштаганы да ушул саясаттын натыйжасы экендигин танууга болбойт.
Мамлекеттик карыз эгер туура колдонулса экономикалык өсүштүн ылдамдаткычы, ал эми туура эмес башкарылса өлкөнүн келечегине балта чапкан оор жүк. Инфраструктураны, энергетиканы жана транспорттук агымдарды өнүктүрүүгө жумшалган карыздар негизги пайдубалды түздү. Азыркы этаптагы негизги милдет – топтолгон карыздарды убагында жана толук көлөмдө кайтаруу менен бирге, келечекте карыздык каражаттарды тек гана жогорку кайтарымдуулугу бар, экономикалык өсүштү түздөн-түз камсыз кылган өндүрүштүк долбоорлорго гана багытташы кажет. Мамлекеттик карызды натыйжалуу башкаруу, ачык-айкындуулукту камсыз кылуу жана улуттук кызыкчылыктарды биринчи орунга коюу өлкөнүн финансылык эгемендүүлүгүнүн жана туруктуу өнүгүүсүнүн башкы кепилдиги болуп кала берет.
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»
