Башкы беткеМаданиятНасаат айтуудан мурда өзүбүз үлгү боло алабызбы?..

Насаат айтуудан мурда өзүбүз үлгү боло алабызбы?..

Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин 2026–2027-жылдарга карата мамлекеттик социалдык буйрутмасынын алкагында даярдалган бул макалада «Манас» эпосундагы Бакай баатырдын образы аркылуу улуттук нарк-насилди кайрадан аңдап билүүнүн, муундар аралык байланышты чыңдоонун жана заманбап коомдогу акылмандык менен жоопкерчиликтин мааниси тууралуу сөз болот.

Кыргыз элинин руханий дүйнөсүндө «Манас» эпосу өзгөчө орунду ээлейт. Ал баатырлардын эрдигин, элдин тарыхын, дүйнө таанымын, адеп-ахлактык түшүнүктөрүн жана муундан муунга өтүп келген нарк-насилин камтыган улуу мурас. Эпостогу ар бир каармандын өз орду, өзүнө таандык мүнөзү жана кийинки муунга калтырган сабагы бар. Алардын арасында Бакайдын образы өзгөчө мааниге ээ. Ал ­­­­­– акылмандыктын, калыстыктын, сабырдуулуктун, алысты көрө билүүнүн жана элдин биримдигин көздөгөн руханий күчтүн символу. Бакайдын улуулугу татаал учурда туура багыт көрсөтүп, шашылыш чечимдердин алдын алып, элдин келечегин ойлогон акылмандыгында жатат. Анын образына бүгүн кайрылып, азыркы коомдун турмушу менен салыштырып көргөндө, биз жашап жаткан заманда жаштарга жол көрсөтүп, коомду ынтымакка чакырып, оор учурда туура чечим кабыл алууга көмөктөшө турган Бакайдай акылман адамдар барбы деген суроо жаралбай койбойт.

«Манас» эпосунда Бакай Манас баатырдын ишенимдүү кеңешчиси, акыл кошуучусу жана кыйын учурда таянычы катары сүрөттөлөт. Манастын эрдиги, кайраты жана элин коргоого болгон умтулуусу анын баатырдык сапаттарын ачса, Бакайдын акылмандыгы ошол күчтү туура багыттоого жардам берет. Анткени күчтүү болуу менен акылдуу болуу бир эле түшүнүк эмес. Кээде жеңишке жетүү үчүн куралдан да курч акыл, кайраттан да бекем сабыр талап кылынат. Бакай дал ушул сапаттарды айкалыштырган каарман. Ал жеке кызыкчылыкты эмес, элдин бүтүндүгүн, журттун тынчтыгын жана келечегин биринчи орунга койгон образ катары таанылат. Анын кеңеши бир адамдын атак-даңкын көтөрүүгө эмес, жалпы элдин кызыкчылыгын сактоого багытталган. Ушул жагынан алганда, Бакайдын образы кыргыз элинин кеңешип иш кылуу, улуунун сөзүнө кулак салуу жана маанилүү маселелерди акыл калчап чечүү салтын чагылдырат.

Бакайдын образынын бүгүнкү күнгө чейин маанисин жоготпой келатышынын себеби да ушунда. Заман өзгөрөт, технология өнүгөт, адамдардын жашоо образы жаңыланат, бирок акылмандыкка, адилеттикке, ишенимге жана туура багыт көрсөтө алган адамга болгон муктаждык эч качан жоголбойт. Коомдо илимдүү, билимдүү, кесипкөй адамдар көп болушу мүмкүн. Бирок билими менен адамдык сапатын айкалыштырып, өз кызыкчылыгынан жогору туруп, башкаларга үлгү боло алган адам ар дайым эле табыла бербейт. Бакайдын улуулугу турмуштук тажрыйбасында, сөзүнүн салмагында жана эл алдындагы жоопкерчилигинде. Ал адамдарды коркутуу же күч колдонуу менен эмес, акылмандыгы жана калыстыгы менен ынандырган каармандын үлгүсү.

Эми бүгүнкү коомго көз чаптыралы. Азыр биз маалымат агымы күчөгөн, ар бир адам өз оюн заматта билдире алган, дүйнөнүн ар кайсы бурчундагы окуялар бир нече секундда жеткен доордо жашап жатабыз. Мүмкүнчүлүктөр көп, билим алууга жол ачык, жаштардын дүйнө таанымы кеңейүүдө. Бул – замандын жетишкендиги. Бирок маалыматтын көптүгү дайыма эле акылмандыктын көбөйгөнүн билдирбейт. Көп нерсени билүү менен билгенин туура колдонуу эки башка нерсе. Интернеттен кеңеш табууга болот, бирок кайсы кеңеш туура экенин аныктоо үчүн сынчыл ой жүгүртүү керек. Социалдык тармактардан ийгиликке жеткен адамдарды көрүүгө болот, бирок алардын жашоосундагы кыйынчылыктарды, жоопкерчиликти жана эмгекти ошол көрүнүштөрдөн эле түшүнүү кыйын. Адамга маалымат менен катар турмуштук тажрыйба, туура тарбия жана адамдык мамиле керек.

Ушундай шартта Бакайдын образы бизге жөн гана өткөндү эске салбастан, бүгүнкү күндүн көйгөйлөрү жөнүндө ойлонууга түрткү берет. Азыркы коомдун Бакайы ким? Ал сөзсүз эле элге таанылган, бийик кызматты ээлеген же коомчулук алдында көп сүйлөгөн адам болушу керекпи? Же өз үй-бүлөсүнө туура тарбия берип, айланасындагыларды адилеттикке үндөп, жаштарга өзүнүн жүрүм-туруму менен үлгү көрсөткөн адам да бүгүнкүнүн Бакайы боло алабы? Балким, биздин коомго дал ушундай адамдар көбүрөөк керек болуп жаткандыр. Анткени акылмандык дайыма чоң трибунадан айтылган сөз менен өлчөнбөйт. Кээде бир үй-бүлөдөгү атанын туура кеңеши, чоң эненин мээримдүү сөзү, мугалимдин окуучусуна көрсөткөн ишеними же тажрыйбалуу адистин жаш кызматкерге берген акыл-насааты адамдын бүтүндөй жашоосуна таасир этиши мүмкүн.

Бүгүн биз эң оболу өзүбүзгө жаштарга кандай үлгү көрсөтүп жатабыз деген суроо беришибиз керек. Алар бизден эмнени үйрөнүп жатышат? Улуулар жаштардан сый-урматты талап кылганы менен, өздөрү ошол сыйга татыктуу мамиле жасап жатабы? Жаштарга адилеттүү болууну айтып туруп, күнүмдүк турмушта адилетсиздикке жол бербейбизби? Чынчылдыкка үндөп туруп, өзүбүз жалган сүйлөбөйбүзбү? Сабырдуулукка чакырып туруп, пикир келишпестик жаралганда ачуубузду башкара алабызбы? Бул суроолор бир гана улуу муунга эмес, коомдогу ар бир адамга тиешелүү. Себеби жаштар насаатты угуу менен да, чоңдордун жүрүм-турумун байкоо аркылуу да тарбияланат. Айтылган сөз менен жасалган иш бири-бирине дал келгенде гана тарбиянын таасири күчтүү болот.

Кыргыз элинин «Улууну урматта, кичүүнү ызаатта» деген накыл сөзү да ушул өз ара жоопкерчиликтин маңызын билдирет. Улууну урматтоо анын жашына гана таазим кылуу эмес, турмуштук тажрыйбасын баалоо, адамдык кадыр-баркын сактоо жана акылга сыярлык кеңешине көңүл буруу. Ошол эле учурда кичүүнү ызааттоо анын оюн угуу, суроосуна жооп берүү, жаңылыштыгына түшүнүү менен мамиле кылуу жана адам катары калыптанышына көмөктөшүү. Демек, муундар ортосундагы байланыш бир тараптуу талапка эмес, өз ара сый-урматка таянганда бекем болот. Бакайдын образы да бизди дал ушундай мамилеге үндөйт, акылман адам өзүн башкалардан жогору койбойт, тескерисинче, өзүнүн билимин жана тажрыйбасын элдин пайдасына жумшайт.

Азыркы учурда жаштардын улуу муун менен болгон мамилеси тууралуу сөз болгондо, аларды гана күнөөлөө оңой. «Жаштар өзгөрүп кетти», «улуу сөзүн укпай калды», «мурункудай тарбия жок» деген пикирлерди көп угууга болот. Бирок маселеге тереңирээк карасак, муундардын ортосундагы алыстоону бир гана жаштардын кемчилиги менен түшүндүрүү туура эмес. Ар бир доордун өзүнүн шарттары, кыйынчылыктары жана мүмкүнчүлүктөрү бар. Азыркы жаштар мурдагы муунга караганда башка маалыматтык чөйрөдө чоңоюп жатат. Алардын суроолору, кызыкчылыктары жана дүйнөнү кабыл алуу жолдору да өзгөргөн. Ошондуктан алар менен сүйлөшүүдө буйрук берүү же дайыма сындоо эмес, түшүндүрүү, угуу жана ишеним жаратуу маанилүү. Улуулардын акылмандыгы жаштардын өзгөргөн дүйнөсүн түшүнүүгө умтулуусунан да көрүнөт.

Бакайдын образын азыркы турмушка байланыштырып караганда, анын дагы бир маанилүү сапаты – калыстыгы. Калыс адам маселеге жеке таарынычтын же кызыкчылыктын көзү менен карабайт. Ал ар бир тараптын оюн угуп, жагдайды түшүнүп, адилет чечимге келүүгө аракет кылат. Бүгүнкү коомдо мындай сапат үй-бүлөдө да, мектепте да, эмгек жамаатында да зарыл. Пикир келишпестик чыкканда ким күчтүү же кимдин үнү катуу экенине карап эмес, кимдин жүйөсү негиздүү экенине көңүл буруу керек. Социалдык тармактарда да бирөөнү укпай туруп айыптоо, текшерилбеген маалыматты таратуу же пикирине кошулбаган адамды кемсинтүү көрүнүштөрү кездешет. Мындай учурда Бакайдын образы сабырдуулуктун жана жоопкерчиликтин маанисин эске салат. Ар бир сөздүн таасири, ар бир чечимдин кесепети бар экенин түшүнүү адамдык жетилүүнүн белгиси.

Бакайдын эл биримдигин сактоого багытталган сапаттары да бүгүн өзгөчө мааниге ээ. Коом ар кандай көз караштагы, ар башка кесиптеги жана түрдүү муктаждыгы бар адамдардан турат. Баарынын бирдей ойлонушу мүмкүн эмес. Бирок пикирлердин ар түрдүүлүгү сөзсүз түрдө бөлүнүүгө алып келбеши керек. Элди бириктирген нерсе жалпы жоопкерчилик, бири-биринин укугун сыйлоо жана орток келечекке болгон ишеним. Бакайдын образы жеке кызыкчылыкты жалпы элдик мүдөөдөн жогору койбоого чакырат. Бул сабак үй-бүлөнүн ичинде да маанилүү, ар ким өзүнүкүн туура деп туруп алса, ынтымак бузулат, бири-бирин угуп, түшүнүүгө аракет кылса, көйгөйдү чечүүгө жол ачылат. Коомдогу ынтымак да дал ушундай күнүмдүк мамилелерден башталат.

Жаштарга таалим берүүдө Бакайдын образынын маанисин ачуу үчүн улуттук мурасты жөн гана жаттатуу жетишсиз. «Манас» эпосун окуп, анын каармандарынын аттарын билүү маанилүү, бирок андан да маанилүүсү алардын сапаттарын түшүнүп, чыгармадагы ойлорду бүгүнкү турмуш менен байланыштырууга үйрөнүү. Жаштар каарманыбыздын ким болгонун, эмне үчүн анын кеңешине муктаждык жаралганын, анын акылмандыгы эмнеден көрүнгөнүн жана мындай сапаттарды өз жашоосунда кантип колдонсо болорун аңдашы керек. Мектептерде эпостун каармандарынын образдарын азыркы турмуштук жагдайлар менен салыштырып талдоо, адабий талкууларды уюштуруу, үй-бүлөдө улуу муундун эскерүүлөрүн угуу ушул багытта натыйжалуу болушу мүмкүн. Ошондо улуттук адабият өткөндүн эстелиги эле болбостон, бүгүнкү муундун ой жүгүртүүсүнө таасир эткен руханий булакка айланат.

Бирок Бакайдын образын жаштарга үлгү катары сунуштоо алардын өз алдынча ой жүгүртүүсүн чектөө дегенди билдирбеши керек. Чыныгы акылмандык суроо берүүдөн коркпойт, далилдүү пикирди угат жана жаңылыштыгын моюнга ала билет. Улуулардын кеңешин угуу менен бирге, жаштар өз алдынча чечим кабыл алууга да үйрөнүшү зарыл. Бул жерде улуу муундун милдети бардык суроого даяр жооп берүү эмес, жаштарды туура суроо коюуга, маалыматты талдоого жана чечимдин жоопкерчилигин түшүнүүгө үйрөтүү. Бакайдын образынын терең мааниси да ушунда, ал башкалардын ордуна жашабайт, бирок алардын туура жолду табышына көмөк көрсөтөт. Демек, жаштарга акыл-насаат айтуу алардын ордуна чечим чыгаруу эмес, өз алдынча ой жүгүртө алган адам болуп калыптанышына жардам берүү.

Азыркы коомдун Бакайы барбы деген суроого бир гана адамдын атын атап жооп берүү кыйын. Балким, ал өз окуучуларынын келечегине кайдыгер карабаган мугалимдир. Балким, үй-бүлөсүнө кам көрүп, балдарына чынчылдык менен эмгекчилдикти үйрөткөн ата же эне. Балким, жаш кызматкерлерге тажрыйбасын бөлүшүп, ийгиликке жетүү үчүн жоопкерчилик керек экенин көрсөткөн кесипкөй адис. Же болбосо, талаш-тартышта адамдарды бири-бирине каршы койбой, орток чечимге чакырган коомдук ишмердир. Бул адамдардын баары Бакайдын образындагы айрым сапаттарды алып жүрүшү мүмкүн. Бирок аларды чыныгы акылманга жакындаткан нерсе, эл алдында сүйлөгөн сөзүнүн көптүгү эмес, башкаларга тийгизген оң таасири, адилеттиги жана ишенимге татыктуу болушу.

Ошол эле учурда бүгүнкү күндө коомго акылман адамдар керек деп айтуу оңой, бирок акылмандыкты күнүмдүк жашоодо көрсөтүү кыйыныраак. Ал ачууланганда өзүн кармай билүүдөн, бирөөнүн оюн бөлбөй угуудан, туура эмес кылганда кечирим суроодон, адилетсиздикти көргөндө кайдыгер калбоодон башталат. Жаштарга үлгү болуу үчүн сөзсүз чоң кызматта иштөө же элге таанылуу шарт эмес. Ар бир адам өз үйүндө, иштеген жеринде жана коомдогу мамилесинде акылмандыкка, калыстыкка жана жоопкерчиликке орун бере алат. Ушундай адамдар көбөйгөн сайын коомдо ишеним да, өз ара урматтоо да бекемделет.

Бакайдын образы кыргыз элинин руханий дүйнөсүндөгү акылмандыктын, калыстыктын жана муундар байланышынын көркөм символу. Анын өрнөгү бизге күчтү акыл менен айкалыштырууну, жеке кызыкчылыктан жогору туруп элдин ынтымагын ойлонууну, жаштарга туура багыт көрсөтүүнү жана ар бир сөз үчүн жоопкерчиликти сезүүнү эскертет. Улуттук мурастын күчү анын өткөндү эске салганында гана эмес, бүгүнкү күнгө сабак бере алганында. Бакайдын образы бизге улууларды урматтоону, урматка татыктуу болууну, жаштарга насаат айтууну, алардын келечеги үчүн жоопкерчилик алууну да үйрөтөт. Эгер улуу муун өз тажрыйбасын бөлүшүп, жаштардын үнүн угуп, эки тарап тең бири-бирине ишеним менен мамиле кылса, муундардын ортосундагы руханий көпүрө бекемделет. Анткени элдин келечеги жаштардын колунда болсо, ошол келечекке багыт көрсөткөн акылмандык муундардын ортосунда үзүлбөй уланып келген баалуу мурас.

Аптанын эң көп окулгандары

Кыргыз Туусуна жазылуу

Акыркы жаңылыктар