Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин классикалык адабий жана эпикалык мурастарды кеңири жайылтууга, жаштарда туруктуу руханий-адеп-ахлактык баалуулуктарды, жарандык жоопкерчиликти калыптандырууга жана улуттук өзгөчөлүктү бекемдөөгө багытталган мамлекеттик социалдык буюртмасынын «Кыргыз адабиятынын каармандарынын образдарын чагылдыруу» долбоорунун алкагында Эркалы Өскөналынын ырларындагы эне тил тагдыры, эл тагдыры тууралуу идеяларын сөз кылсакпы деп турабыз.
Эл тагдыры, эне тил тагдыры аялуу, аеолуу нерсе. Бул маселе, бул көйгөй ар дайым кыргыз акындарын ойлонтуп, ар кыл ойлорго салып толгонтуп келген. Мындай ыр саптары Эркалы Өскөналыда да бар. Ал “ЭНЕ ТИЛ КАЙРЫКТАРЫ” аттуу поэмасында мындай деп жазат:
***
Өмүр чиркин, өтпөй кантип турбасын,
Көз сүзүлүп, көргө кирет бир башың.
Бала-чакаң жоктоп сени ошондо,
«Атакелеп!» кыргыздарча ыйласын!
Жандүйнөмдү жаркыраткан, агарткан,
Жалгыз гана Кыргыз Тилге сыйынам.
Жашоо-турмуш титиретип үшүтсө,
Жалынына ушу тилдин жылынам.
Кыргыз Тилде кызык кепти сүйлөшсөм,
Кыдыр даарып жолум шыдыр ачылат.
Күн өрттөнүп, таш куйкалап турса да,
Чаңкоом канып, суусаганым басылат.
Куу турмушуң кууратканда жүдөтүп,
Кыргыз Тилим кол булгалап чакырат.
Жашымды аарчып жаагым ылдый куюлган,
Жарпым жазып, жардам берет батыраак!
Эне Тилим энекемдей үйрүлүп,
Кут төгүлгөн дасторконун жайнатат.
Куурап калган бутактарым гүлдөшүп,
Мөлтүрөгөн мөмөлөрүн байлашат.
Кыялданып бак аралап баратсам,
Куштар дагы кыргызча так сайрашат.
Кыргыз көйнөк кийинишкен кыздардай,
Кызгалдактар жан-жагымда жайнашат.
Тээтетиги жашыл дөңдө жайылган,
Козу-улактар кыпкыргызча маарашат.
Эх, досум ай! Эшектер да атургай,
Өз тилинде айкырганды каалашат!
Бул ыр саптарындагы негизги идея — эне тилдин адам баласынын жашоосундагы теңдешсиз, куткаруучу жана жан дүйнөнү байытуучу касиеттин ээси экенин көрсөтүү. Тил бул жерде жөн гана баарлашуу куралы эмес, ал инсандын түпкү теги, жарык чачкан нуру, жан дүйнөсүн жылыткан очок, ал тургай өлгөндөн кийинки улуттук эстутумдун жана мурастын уланышы катары бааланат. Үзүлгөндү улаган, чачылганды жыйнаган тил делет. Тилге болгон чексиз сүйүү аркылуу автор адамдын мекенине, табиятына жана ата-баба жолуна болгон берилгендигин даңазалайт.
Кыргызстандын табияты, айлана-чөйрөсү бүт бойдон эне тилдин ыргагы менен дем алып жаткандай сүрөттөлөт. Куштардын «кыргызча сайрашы», козу-улактардын «кыпкыргызча маарашы» — поэтикалык чоң табылга. Бул ыкма аркылуу автор эне тилдин бүтүндөй жаратылыш дүйнөсү менен жуурулуп кеткенин өтө таасын сездирет.
«Эх, досум ай! Эшектер да атургай, Өз тилинде айкырганды каалашат!» Дүйнөдөгү эң маңыроо, эң кеңкелес, күчү адал, сүтү арам эшек да өз тилинде айкырат деген акын акыл-эси ордунда адамдар эшекче да боло албаганына, өз тилинде сүйлөй албаганына жаны кейийт. Мамлекеттик кызматтарды ээлеп, илимий мекемелерде иштеп, өздөрүн интеллигенциянын угуту, өздөрүн эл каймагымын деп ойлогондор тил билбегенин айыптоо менен, ойлонгула деп ишарат кылат. Бул саптар поэманын эң күчтүү көркөм табылгаларынын бири. Лирикалык-эмоционалдык ыр саптарынын капысынан мындай курч, ачуу чындыкка бурулушу өз тилин менсинбей, бөтөн тилге чулдураган айрым замандаштарга карата айтылган терең ирониялык сокку болуп саналат. «Эшектер деле өз тилинде үн катаарын» эскертүү аркылуу акын улуттук тилин унуткан же чанган адамдардын жоругун аёосуз шылдыңдайт.
Эне тилдин эненин мээримине («энекемдей үйрүлүп, дасторконун жайнатат»), чаңкаганда суук суу ичкендей жан дүйнөнү сергиткен касиетке теңелиши окурмандын сезимине дароо жетет.
Поэмадан алынган бул үзүндүдө автор лирикалык чеберчилик менен граждандык оор кайрыкты эң чебер айкалыштыра алган. Акын табияттын кооз сүрөтүнөн баштап, жан дүйнөнүн эң ичке кылдарын чертүү менен бирге, аягында коомдун оорулуу жерин манжа менен көрсөтүп, эне тилдин ар бир улут үчүн канчалык өлчөмдө ыйык экенин далилдеп берет.
* * *
Кудуреттүү, кереметтүү, канаттуу,
Кыргыз Тилдей тил жок жарык дүйнөдө.
Кудай мени кыргыз кылып жараткан,
Кыргыз Тилин мүмкүн эмес сүйбөөгө!
Кыргыз Тилдин кудуретин карачы,
Кылымдарга кылчайып көр азыраак.
Жаактуулар “Манас” айтып жатканда,
Жамгыр төгүп жиберчү экен шатырап!
Улуу тилге Жер-Асман да багынып,
Улуп бороон, уук-кереге качырап.
Кар жаачу экен таңгалдырып жайында,
Коломтодо от күйчү экен чатырап!
Билбейм башка кудуреттүү тилди мен,
Кыргыз Тилге ийик сыяк ийрилем.
Жылуу-жумшак сөз сүйлөшүп кыргыздар,
Жыланды да чыгарышкан ийнинен!
Аталарым сөз сүйлөшүп олуттуу,
Токтотушкан уруш-чабыш, согушту.
Аксакалдар ак бата арнап сүйлөсө,
Баласыздар балалуу да болушчу!
Айланайын Кыргыз Тилим күчүңдөн,
Акынсынам сен бардыгың үчүн мен.
Аталарым айбарлуу сөз агытып,
Асманда учкан кушту жерге түшүргөн!
Тил жок биздин тилибизге теңешчү,
Жүрөгүмдөй бул тил мага керектүү!
Эй, Култегин! Жан дүйнөңдө жашаган,
Кудай тили – Кыргыз Тили эмеспи!
Поэманын бул бөлүгүндөгү негизги идея — кыргыз тилинин бүтүндөй табиятты, космосту жана адам тагдырын башкара алган жогорку сыйкырдуу күчкө ээ экенин көрсөтүү. Автор сөздүн кудурети аркылуу ата-бабалардын рухий бийиктигин, «Манас» сыяктуу улуу мурастардын космостук масштабдагы таасирин даңазалап, «Кудай мени кыргыз кылып жараткан, Кыргыз тилин мүмкүн эмес сүйбөөгө!» деген темирдей бекем ишенимди орнотот.
«Жаактуулар “Манас” айтып жатканда, Жамгыр төгүп жиберчү экен шатырап!» «Улуу тилге Жер-Асман да багынып…» Бул жерде акын тилдин касиетин көрсөтүү үчүн гипербола ыкмасын чебер колдонот. «Манас» айтылганда жамгыр төгүлүшү, жайында кар жаашы же аксакалдардын батасы менен баласыз кишилер балалуу болушу — сөздүн тирүү жаратылышка жана адам тагдырына көрсөткөн чексиз таасирин символдоштурат.
«Кыргыз Тилге ийик сыяк ийрилем» — тилдин алдында өзүн толук моюн сунгандыктын, баш ийгендиктин поэтикалык образдуу чагылышы. «Жыланды да чыгарышкан ийнинен!» — элдик оозеки чыгармачылыктагы жана турмуштагы сөздүн магиялык күчүн («тил менен жыланды ийнинен чыгаруу» макалын) көркөм деңгээлге көтөргөн табылга.
«Эй, Култегин! Жан дүйнөңдө жашаган, Кудай тили – Кыргыз Тили эмеспи!» Байыркы түрк руникалык жазууларынын башкы каарманы Култегиндин образын киргизүү менен автор кыргыз тилинин тамыры тээ түрк каганатынын дооруна барып такаларын, ал жөнөкөй эле тил эмес, ата-бабадан калган түбөлүктүү касиет экенин далилдейт.
Бул үзүндү поэманын эң бир шыктанууга жана сыймыктанууга толгон кульминациялык бөлүктөрүнүн бири. Акын кыргыз сөзүнүн кудурети алдында сыйынып, анын тарыхый башаты канчалык терең экенин окурмандын жүрөгүнө жеткире алган.
***
Кереметтүү, кудуреттүү, сыйкырдуу,
Укпаптырмын бөтөн дагы тил барын!
Миң жыл бою комуз чертип, кыйкырып,
Кыргыз Тилин келет даңктап ырдагым!
Жаздай сулуу, жай түнүндөй жылдыздуу,
Эне Тилдей тил жок аалам койнунда.
Көз сүзүлүп көргө башым киргиче,
Кыргыз Тилин сүйүү парзы мойнумда!
Курсагынан түшкөндө эле энемдин,
Сүтү аркылуу Эне Тилин эмгемин.
Ошондуктан, «ата тил» деп атабай,
Эң жогору баалайм Эне эмгегин!
Кыйшаңдашып Кыргыз Тилин чангандар,
Энелерин сыйлабаган айбандар!
Эмген сыяк орус катын эмчегин,
Буруу тилге аргындашып алгандар!
Жүзү кыргыз, жүрөгү орус дөдөйлөр,
Кыргыз Тилин дагы далай өгөйлөөр…
Кыргыз Тилге кыянаттык кылышып,
Кылыч шилтеп келишет чоң сөрөйлор!
Жаштар жайнайт дүнүйөгө кул болгон,
Жашоо Мүдөө – жалаң Акча пул болгон.
Маңкуртбектер, Маңкуртгүлдөр болгуча,
Жакшы эмеспи жайыттагы уй болгон.
Ушулардын мээси иштесе кичине,
Кыргыз Тили кирет эле түшүнө.
Түндүктөрүн түшүрө чаап кыйратып,
Түкүргүлө киргиздердин жүзүнө!
Депутаттар, министрлер, кыргызча,
Тамтаңдашып чалды-куйду сүйлөшөт.
Жарымы орусча сүйлөп жаткан сөздөрү,
Жарылдашып эл-журтка акыл үйрөтөт.
Татынакай, сулуу тилди булгаган,
Такайлардан жакшылык жок кыргызга.
Таасын айтып так билдирип оюңду,
Тайгаланбай, таза сүйлө кыргызча!
Поэманын бул үзүндүсүндө эки карама-каршы уюлду — эне тилге болгон чексиз сыйынууну жана өз тилин менсинбей, бөтөн тилге кул болгондорго карата айтылган ачуу жек көрүүнү ачып берет. Автор эне тилди эненин сүтү, ак сөзү менен теңеп, аны сактоо ар бир адамдын ыйык парзы экенин эскертет. Ошол эле учурда эне тилин тебелеп-кордогон чиновниктерди, жаштарды жана коомдун кайдыгер катмарын аёосуз ашкерелейт.
«Курсагынан түшкөндө эле энемдин, Сүтү аркылуу Эне Тилин эмгемин. Ошондуктан, «ата тил» деп атабай, Эң жогору баалайм Эне эмгегин!» Бул жерде автор салттуу «ата тил» деген түшүнүктү четке какпастан, тилдин жаралышын түздөн-түз эненин ак сүтү, жан дүйнөсү менен байланыштырып, «эне тил» аталышынын маанисин эстетикалык жана психологиялык жактан кыйла бийик тепкичке көтөрөт.
Поэманын бул жеринде автор поэтикалык жумшактыкты токтотуп, ачык эле ачуу чындыкты бетке айтат.
«Жүзү кыргыз, жүрөгү орус дөдөйлөр» — эки жүздүүлүктүн жана улуттук түсүн жоготкондордун так мүнөздөмөсү. «Маңкуртбектер, Маңкуртгүлдөр болгуча, Жакшы эмеспи жайыттагы уй болгон» — улуттук эстутумун жоготкон адамдын инсандык өлөөрүн гиперболизациялап, абдан курч метафора аркылуу көрсөткөн адабий табылга.
Депутаттар менен министрлердин чала-була, чалды-куйду сүйлөп, элге акыл үйрөткөн эки жүздүүлүгүн ашкерелейт («Татынакай, сулуу тилди булгаган…»).
Бул үзүндү лирикалык маанайдан кескин түрдө граждандык чакырыкка жана ачуу сөзгө өтөт. Акын эне тилге болгон сүйүүсүн даңазалоо менен бирге, улуттун көйгөйүнө кайдыгер караган мансапкорлорго жана жаштарга карата коомдук сокку уруп, окурманды олуттуу ойлонууга мажбурлайт.
***
Орус тили – эл аралык тил дечи,
Эне Тилди андан артык баалаймын.
Англис тил – дүйнөлүк тил болсо да,
Ала-Тоолук тилде бакыт-таалайым!
Кыргыз Тилин сүйбөгөндөр кыйшаңдап,
Кыргызстанды сүйүп деле жарытпайт.
Кыргыздар көп киргиздерге айланган,
О, буларды даарыласаң айыкпайт!
Эне Тилин сүйбөгөндөр чынында,
Элин-журтун сүйүп деле жарытпайт.
«Маа демектен кыргыз эртең мал болсун!»
Маңкурттардын кабыргасы кайышпайт.
Мамлекет башкарышып жаткандар,
Мамлекет тилин сүйүп жарытпайт.
Мамлекет тилин жактап, сүйгөндөр,
Мамлекет саясатын аныктайт.
Мамлекет тилин жерип чангандар,
Мекенин да мээнип сүйө алышпайт.
Мээси таза мекенчилдер чыныгы,
Мамлекет тилин жерип чанышпайт.
Кыргызстандын жер-суулары, абасы,
Кыргыздардын жан-канына барабар.
Киши тургай мамлекет тилинде,
Сүйлөп турсун тоолор жана талаалар!
Адам тургай сүйлөп турсун кыргызча,
Ак калпакчан айыл-кыштак, калаалар.
Бак-дарактар, жайма базар, дүкөндөр,
Баары ушунун жан-канына барабар!
Бакылдашып Кыргыз Тилде сүйлөшсүн,
Бала бакча, мектеп, окуу жайлары.
Конок үйлөр, жолдор жана көчөлөр,
Койчу баары, Кыргызстан аймагы!
Мекемелер жазып-сызсын кыргызча,
Мээ чаңдатпай орус элдин тилинде.
Кыйынсынбай чоочун тилде чулдурап,
Кыргызча эле сүйлөчү эй, үйүңдө!
Өбүшсөңөр өбүшкүлө кыргызча,
Сөгүшсөңөр мейли өзүңдүн тилиңде.
Түн ичинде жарык төккөн чырактай,
Эне Тилиң күйүп турсун дилиңде.
Уккула эй, уйкудагы кыргыздар,
Уул-кызыңа канат тагып күүлөткүн!
Узун акыл тилеп бала-чакаңа,
Улуу Кыргыз Тилин таасын үйрөткүн!
Узап кеткен кылымдарга кылчайып,
Улуу Ырыбыз бардыгына шерденем.
Кыргыз Тилин билип деле кыйратпайт,
Өмүрүндө «Манасты» ачып көрбөгөн!
Бул үзүндүдөгү негизги идея — эне тил менен Мекенге болгон сүйүүнүн бири-биринен ажырагыс бир бүтүн экенин далилдөө. Автор «Орус тили эл аралык, англис тили дүйнөлүк тил болсо да, Ала-Тоолук тилде бакыт-таалайым бар» деп, чет тилдерди танбаса, чанбаса да, тескерисинче, алардын ордун туура баалайт. Автор улуттук менталитетти глобализациянын шамалынан коргоп, дүйнөлүк тилдердин маанисин сыйлоо менен бирге, руханий баалуулуктарда эне тилдин орду эч нерсе менен алмашылгыс экенин баса белгилейт. Чыныгы мекенчилдик өз эне тилин билүүдөн, мамлекеттик тилди кадырлоодон башталарын кескин түрдө түшүндүрөт. «Эне тилин сүйбөгөндөр элин-журтун, Мекенин да сүйө албайт» деген катаал канонду алдыга коёт.
«Киши тургай мамлекет тилинде, Сүйлөп турсун тоолор жана талаалар! …Бак-дарактар, жайма базар, дүкөндөр, Баары ушунун жан-канына барабар!» Бул саптар поэманын эң күчтүү көркөм табылгаларынын бири. Автор тилди адамдын гана эмес, бүтүндөй мекенин, табиятынын, тоолордун, бак-дарактардын жана коомдук жайлардын жан-канына айландырып, тил маселесин жалпы улуттук жашоо-тиричиликтин фундаменталдык мыйзамы деңгээлине көтөрөт.
Мекемелердин иш кагаздарын кыргызча жүргүзүү зарылдыгын, үйлөрдө, бала бакчаларда жана коомдук жайларда таза кыргыз тилинде сүйлөө талабын коет. Ал тургай «Өбүшсөңөр өбүшкүлө кыргызча, Сөгүшсөңөр мейли өзүңдүн тилиңде» деген саптардагы эмбрионалдык элдик юмор менен чечкиндүүлүк автордун стилинин өзгөчө курчтугун көрсөтөт.
«Кыргыз Тилин билип деле кыйратпайт, Өмүрүндө «Манасты» ачып көрбөгөн!» Тилди билүү гана жетишсиз, анын рухий булагы болгон «Манас» эпосун окуп, ата-бабанын түпкү тарыхый тамырын таанып-билмейинче толук кандуу кыргыз болуу мүмкүн эместигин эскертет.
Бул үзүндү поэманын эң патриоттук, эң талапчыл жана ойго саларлык бөлүгү болуп саналат. Акын тилди коргоону чакан маселе эмес, бүтүндөй мамлекеттин эгемендиги, улуттун келечеги жана Мекенин сүйүү сезими менен түздөн-түз байланыштырып, ар бир кыргыз атуулун катуу ойлонууга жана улуттук ар-намыска чакырат.
***
Атаганат, татаал адам турмушу,
Алмустактан, бир ташы кем дүйнө ушу!
Кыргызстан кыр аша албай кыйраңдайт,
Кыргыз Тилдин жанмайынча жылдызы!
Кыргызым ай, качан күйөт жылдызың,
Кыргыз болбой баратышат, уул-кызың…
Кайран тилге калкан болор калдайган,
Кайып болду Түгөлбайың, Чынгызың.
Кыргыз үчүн кынсыз кылыч байланган,
Кайтып келбейт Касымбеков Төлөгөн.
Кыргыз болбой баратабыз кыйлабыз,
Кыргыз болуп туулсак да энеден!
Гезит жана радио, теледен,
Кыргыздар көп орус сөзүн элеген.
Алибетте, бул учурда кубанам…
А бирок да кыйрап уук-керегем,
Ушуларга жиним кайнайт кайрадан,
Атка окшоймун чунаңдаган, тебеген.
Эй, ушулар, душман болуп жатышат,
Эне тилге жебелерин мээлеген!
Башканы кой, жазуучулар, акындар,
журналисттер – тил дүйнөгө жакындар,
Кыргыз Тилин кыйып, кыркып жатышат
Кыйкырууга, бакырууга акым бар!
«Кыргызмын!» деп, эчен кейбир киргиздер,
Эл ичинде басып жүрөт сырайып.
Кыргыз эмес, орус эмес айбанга,
Кайбирде мен, карап калам муңайып.
Бечаралар, тирүүгө окшош өлүктөр,
Эне Тилин жактырышпайт кылайып.
О, мен үчүн, булар эчак өлүшкөн,
Жатышат эй, жалпайышып, тырайып!
Атаганат, татаал адам турмушу,
Алмустактан, бир ташы кем дүйнө ушу!
Кыргызстан кыр аша албай кыйраңдайт,
Кыргыз Тилдин жанмайынча жылдызы!
Бул ыр саптарындагы негизги идея — руханий калканчыбыз болгон улуу инсандардын (Түгөлбай Сыдыкбеков, Чыңгыз Айтматов, Төлөгөн Касымбеков) жоктугун сезүү, замандын рухий кризисинен улам улуттук жүздү жоготуп бара жатканына жан дүйнөсү менен күйүү. Автор «кыргыз болуп туулсак да, кыргыз болбой баратабыз» деген ачуу чындыкты ортого салып, өзгөчө улуттун тилин коргоого тийиш болгон калемгерлердин (жазуучулар, акындар, журналисттер) өздөрү эне тилге кайдыгер мамиле жасап жатканына катуу ачууланат.
«Кайран тилге калкан болор калдайган, Кайып болду Түгөлбайың, Чынгызың. …Кайтып келбейт Касымбеков Төлөгөн» Бул жерде автор кыргыз тилинин жана адабиятынын коргоочулары болгон Түгөлбай Сыдыкбеков, Чыңгыз Айтматов, Төлөгөн Касымбековдордун ысымдарын атап, алар кеткенден кийин тилге коргон болор эч ким калбай бара жатканын терең сагыныч жана улуттук трагедия катары сүрөттөйт.
«Башканы кой, жазуучулар, акындар, журналисттер – тил дүйнөгө жакындар, Кыргыз Тилин кыйып, кыркып жатышат Кыйкырууга, бакырууга акым бар!» Эне тилди күндөлүк жашоодо коргоого жана таза сактоого тийиш болгон интеллигенция өкүлдөрүнүн өздөрү тилди чарпып, бурмалап жатканы акындын канын кайнатып, эң катуу чакырыкка түртөт.
«Бечаралар, тирүүгө окшош өлүктөр, Эне Тилин жактырышпайт кылайып. О, мен үчүн, булар эчак өлүшкөн, Жатышат эй, жалпайышып, тырайып!» Өз эне тилин менсинбей, жат тилге жагынган адамдарды физикалык жактан тирүү болсо да, руханий жактан «эчак өлүшкөн тирүү өлүктөр» катары мүнөздөшү — поэмадагы эң күчтүү психологиялык жана сатиралык табылгалардын бири.
Бул үзүндү автордун жан дүйнөсүнүн эң терең жарасын, эне тилдин тагдыры үчүн болгон аёосуз күрөшүн жана жоопкерчиликсиз коомго карата айтылган катуу нааразылыгын чагылдырат. «Кыргызстан кыр аша албай кыйраңдайт, Кыргыз Тилдин жанмайынчы жылдызы!» деген кайталанма саптар бардык көйгөйдүн түйүнү эне тилдин бактысына келип такаларын дагы бир ирет айгинелейт.
Болотбек ТАШТАНАЛИЕВ, “Кыргыз Туусу”.

