Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин 2026–2027-жылдарга карата мамлекеттик социалдык буйрутмасынын алкагында даярдалган бул макалада кыргыз элинин улуу мурасы болгон «Манас» үчилтигинин экинчи бөлүгү «Семетей» эпосундагы башкы каармандын образы, анын ата мурасын улантуудагы орду, мекенчилдиги жана эл алдындагы жоопкерчилиги талданат. Семетейдин тагдыры аркылуу муундар байланышынын мааниси, улуттук нарк-насилди сактоо жана руханий мурасты кийинки муунга өткөрүп берүү маселелери чагылдырылат.
Кыргыз элинин руханий дүйнөсүндө эпостор элдин тарыхый эс тутумун, дүйнө таанымын, каада-салтын, адеп-ахлактык түшүнүктөрүн жана келечек муунга калтырган осуяттарын камтыган баа жеткис мурас. Эпостор аркылуу ата-бабалардын эркиндик үчүн күрөшү, эл-жерди коргоодогу эрдиги, биримдикке болгон умтулуусу жана адамдык бийик сапаттары муундан муунга жетип келген. Ушул улуу мурастын өзөгүн түзгөн «Манас» үчилтигинде эл тагдыры, муундар байланышы жана ата мурасынын улантылышы өзгөчө мааниге ээ. Анын экинчи бөлүгү болгон «Семетей» эпосунда бул идеялар Семетейдин тагдыры, күрөшү, мекенине кайтып келиши жана эл алдындагы жоопкерчилиги аркылуу терең ачылат.
Семетей – кыргыз элинин баатырдык салтын уланткан муундун өкүлү. Бирок анын образын атасынын жолун жолдогон баатыр катары гана кароо жетишсиз. Анын тагдыры аркылуу адамдын өз тегин таануусу, ата-бабадан калган нарк-насилди сактоосу, тарыхый жоопкерчиликти сезүүсү жана өз доорунун сыноолоруна туруштук берүүсү сыяктуу маанилүү маселелер чагылдырылган. Ошондуктан Семетейдин образы жеке адамдын баатырдыгы жөнүндө эле эмес, элдин келечеги, улуттук өзгөчөлүгү жана муундар ортосундагы руханий байланыш тууралуу ой жүгүртүүгө түрткү берген көркөм образ.
«Семетей» эпосунун окуялары Манастын дүйнөдөн кайтышынан кийинки оор мезгилден башталат. Эл башына түшкөн мүшкүл, бийлик үчүн күрөш, ички карама-каршылыктар жана Манастын жакындарынын башына түшкөн кыйынчылыктар кийинки муундун кандай шартта эр жетерин көрсөтөт. Манастын көзү өткөндөн кийин анын үй-бүлөсүнүн тагдыры да өзгөрөт. Каныкей уулу Семетейди сактап калуу максатында аны алып, Букарга кетүүгө аргасыз болот. Бул окуя эпостогу келечек үчүн күрөштүн маанилүү көрүнүшү. Каныкей Семетейдин өмүрүн сактоо менен бирге Манастын тукумунун уланышына, демек, элдин келечегине жол ачат.
Семетей Букарда чоңоюп, эр жеткенде өзүнүн ким экенин, атасынын тарыхын жана кыргыз элинин алдындагы милдетин тааный баштайт. Анын Манастын уулу экенин билүүсү жашоосундагы бурулуш учур болуп, алдына чоң жоопкерчилик коёт. Ал эми ата мурасын улантуу, аны сактоо, элге кызмат кылуу жана мурунку муундун ишин жаңы шартта улантуу зарылдыгы жаралат. Ушул жагынан алганда, Семетейдин образында муундар ортосундагы руханий байланыш өзгөчө орунда турат. Манас элдин эркиндиги, биримдиги жана келечеги үчүн күрөшкөн баатыр катары даңазаланса, Семетей ошол күрөштүн үзүлбөй уланышына жооптуу муун катары сүрөттөлөт. Атасынын жолун жолдоо анын алдында даяр турган жеңил жол эмес. Тескерисинче, ал өткөндүн даңкын сактоо менен бирге өз доорунун кыйынчылыктарын жеңүүгө тийиш. Демек, эпостогу мурас түшүнүгү жөн гана байлыкты же бийликти өткөрүп берүү эмес, руханий баалуулуктарды, эл алдындагы милдетти жана жоопкерчиликти муундан муунга өткөрүп берүү.
Семетейдин мекенине кайтып келиши эпостун негизги идеяларынын бири. Мекенге кайтуу – бул анын туулган жерине багыт алган сапары жана өзүнүн тарыхый тамырын издөөсү жана ата-бабалардын мурасын кайрадан колго алуусу. Адам кайсы жерде чоңойбосун, анын өз теги, эли жана руханий дүйнөсү менен байланышы маанилүү. Семетейдин кыргыз жерине кайтышы ушул ойду көркөм чагылдырат. Ал өзүнүн ким экенин билүү менен чектелбестен, элдин келечегине таасир эте турган ишке аралашууга умтулат. Бул жерде мекен түшүнүгүнүн терең мааниси ачылат. Мекен ата-бабалардын тарыхы, эне тили, элдик салттар, жалпы эс тутум жана келечек муун алдындагы жоопкерчилик менен байланышкан түшүнүк.
Семетейдин образындагы дагы бир маанилүү өзгөчөлүк анын жеке тагдыры менен элдин тагдырынын өз ара тыгыз байланышы. Эпосто баатырдын жашоосу өзүнүн жеке кызыкчылыгы менен гана чектелбестен, анын чечимдери, күрөшү жана алдыга койгон максаттары жалпы элдин абалы менен байланышта берилет. Бул жагдай кыргыз элинин салттуу дүйнө таанымындагы инсан менен коомдун биримдигин чагылдырат. Элдин ичинде кадыр-баркка ээ болуу үчүн адам өзүнүн күчүн же тегин гана көрсөтпөстөн, башкалардын алдындагы милдетин да аткарышы керек. Семетейдин баатырдыгы да дал ушул жоопкерчилик менен өлчөнөт. Баатырдык душман менен кармашууда жеңишке жетүүнү, коркунуч алдында тайманбоону, элдин тагдыры үчүн чечим кабыл алууну, кыйынчылыкка карабай максаттан кайтпоону жана өз иш-аракетинин кесепетин түшүнө билүүнү талап кылат. Эпостогу Семетейдин жолу мындай сапаттардын калыптанышын жана сыналышын көрсөтөт. Анын тагдыры баатырдык түшүнүгүн кеңири мааниде кароого мүмкүндүк берет, чыныгы эрдик адамдык күчтө эле эмес, руханий туруктуулукта жана эл алдындагы жоопкерчиликте да жатат.
Ошол эле учурда «Семетей» эпосунда ата мурасын улантуу оңой жана тоскоолдуксуз жүргөн процесс катары берилбейт. Манастан кийин элдин биримдигинин начарлашы, бийлик талаштары жана ички карама-каршылыктар мурасты сактоо үчүн сырткы душманга каршы күрөшүү жетишсиз экенин көрсөтөт. Элдин күчү анын ички ынтымагына, өз ара ишенимине жана жалпы максаттын айланасына бириге билүүсүнө да байланыштуу. Эгер коомдун ичинде ынтымак болбосо, мурдагы муундун жетишкендиктерин сактоо кыйынга турат. Мындай жагдай Семетейдин милдетин дагы оорлотот, ал ата мурасын улантуу менен бирге элдин башын бириктирүү зарылдыгына да туш болот. Бул көрүнүш бүгүнкү күн үчүн да маанилүү сабак берет. Коомдун өнүгүшү үчүн тарыхый мурасты билүү жетишсиз, ошол мурастын негизинде жалпы жоопкерчиликти сезүү зарыл. Улуттук биримдик ураандар менен гана бекемделбейт. Ал адамдардын бири-бирине болгон ишениминен, коомдук кызыкчылыкты жеке кызыкчылыктан жогору коё билүүсүнөн жана жалпы келечек үчүн кызматташууга даярдыгынан түзүлөт. Эпостогу ички карама-каршылыктар дал ушул маселени эске салат. ªткөндүн сабагын түшүнгөн коом өз каталарын кайталоодон сактанууга жана келечегин бекем негизде курууга умтула алат.
Семетейдин образын Манастын образы менен салыштыруу да муундар уландысынын маңызын тереңирээк түшүнүүгө жардам берет. Манас – элди бириктирүүгө, коргоого жана анын эркиндигин сактоого умтулган улуу баатыр. Семетей болсо ошол тарыхый жолдун уландысын камсыз кылган муундун өкүлү. Манас негиз салган баатырдык салт Семетейдин тагдыры аркылуу кийинки баскычка өтөт. Бирок мураскердин милдети мурунку муундун ишин өзгөртүүсүз кайталоо менен чектелбейт. Ар бир доор өзүнүн шартын жана сыноолорун алып келет. Ошондуктан мурасты улантуу үчүн өткөндүн баалуулуктарын түшүнүү менен бирге жаңы кырдаалга ылайык чечим кабыл алуу да керек. Семетейдин образы ушул жагынан муундардын өз ара байланышын жана алардын айырмачылыгын да көрсөтөт. Ата мурасын урматтоо эскини өзүндөй кайталоо эмес, анын асыл өзөгүн сактап, аны кийинки муундун жашоосунда улантуу.
Эпостогу аял каармандардын ролу да Семетейдин тагдырын түшүнүүдө маанилүү. Каныкейдин энелик мээрими, акылмандыгы жана кыйын учурда чечим кабыл алуу жөндөмү окуялардын өнүгүшүнө түздөн-түз таасир этет. Ал уулунун келечегин сактап калуу үчүн оор тандоого барат. Бул аркылуу эпос элдин тагдыры эркек баатырлардын гана иш-аракетинен турбастан, аялдардын акылмандыгы, чыдамкайлыгы жана көрөгөчтүгү менен да байланыштуу экенин көрсөтөт. Каныкейдин образы ата мурасын сактоодо жана аны кийинки муунга жеткирүүдө аялзатынын орду канчалык чоң экенин айгинелейт.
Мындан тышкары, Семетейдин калыптанышында эненин сөзү, ата тууралуу эскерүүлөр жана элдин тарыхый эс тутуму чоң мааниге ээ. Бул көрүнүш муундар аралык тарбиянын күчүн көрсөтөт. Бала өзүнүн өткөнүн билгенде гана азыркы абалын тереңирээк түшүнүп, келечекке карата жоопкерчилигин аңдай алат. Ошондуктан тарыхты үйрөтүү, улуттук баалуулуктарды таанытуу жана үй-бүлөлүк тарбияны бекемдөө коомдун келечеги үчүн маанилүү. Семетейдин тагдыры бул ойду көркөм мисал аркылуу жеткирет. «Семетей» эпосунун тарбиялык мааниси да анын башкы каарманынын тагдыры менен тыгыз байланышта. Анда мекенчилдик, эрдик, берилгендик, улууларды урматтоо, ата-бабанын мурасын сактоо жана эл алдындагы милдетти аткаруу сыяктуу баалуулуктар чагылдырылат. Бул сапаттар белгилүү бир тарыхый доорго гана таандык эмес. Алар азыркы коомдо да өз маанисин жоготкон жок. Бүгүнкү жаштар үчүн ата мурасын улантуу билим алуу, өз кесибин мыкты билүү, эне тилин урматтоо, маданий мурасты сактоо, коомго пайдалуу иш жасоо жана өлкөнүн өнүгүшүнө салым кошуу аркылуу көрүнөт.
Семетейдин образы жаш муунга өзүнүн тарыхын билүү, элинин руханий мурасын урматтоо жана ошол мурасты келечекке жеткирүү жоопкерчилигин эске салат. Ошол эле учурда эпосту азыркы турмуш менен байланыштырып үйрөнүүдө анын көркөм табиятын жана тарыхый шарттарын эске алуу керек. «Манас» үчилтиги элдин кылымдар бою калыптанган түшүнүктөрүн, идеалдарын жана көркөм элестетүүлөрүн камтыган оозеки мурас. Андагы окуялар менен каармандарды бүгүнкү күндүн түшүнүктөрүнө түздөн-түз теңөө туура эмес болушу мүмкүн. Бирок эпостун өзөгүндө жаткан адамдык сапаттар, элге кызмат кылуу, жоопкерчилик жана муундар байланышы сыяктуу идеялар ар бир доордо кайрадан чечмеленүүгө татыктуу.
Ар бир муун өзүнөн мурда жашап өткөндөрдүн эмгегинин натыйжасында калыптанат. Бүгүнкү күндө биз пайдаланып жаткан тил, маданият, билим жана руханий баалуулуктар мурунку муундардын аракетинин жемиши. Ошол мурасты сактоо менен бирге кийинки муунга жакшы шарт түзүп берүү ар бир адамдын жана жалпы коомдун милдети. Каармандын образы ушул жоопкерчиликти көркөм формада чагылдыргандыгы менен баалуу. Семетейдин образы бүгүн да өз маанисин жоготпой, жаштарды мекенди сүйүүгө, элге кызмат кылууга жана руханий мураска аяр мамиле жасоого үндөйт. Элдин тарыхый эс тутуму менен келечекке болгон ишеними муундар байланышы аркылуу бекемделет. Ал эми ошол байланышты сактоо өткөнгө болгон урматтын да, келечек алдындагы жоопкерчиликтин да белгиси.
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»

