Президент Садыр Жапаров акыркы айларда коомдо эң көп талкуу жараткан, түрдүү ушак-айыңдарга, талаш-тартыштарга жана бурмалоолорго себеп болгон маселелер боюнча кеңири кайрылуу жасап, аларга мүмкүн болушунча жөнөкөй тил менен жооп берүүгө аракет кылды. Менин оюмча, бул кайрылуунун негизги артыкчылыгы – ал ураандарга эмес, так сандарга жана жүйөлөргө негизделген.
Жер маселеси тууралуу
Эң көп талкууланган тема чет элдиктерге кыргыз жери «сатылып жатат» деген доомат болду. Президент конкреттүү сандарды келтирди: инвестициялык долбоорлор үчүн бөлүнгөн жер тилкелери Кыргызстандын жалпы аймагынын 0,1 пайызынан да азын түзөт экен. Бул көрсөткүч өлкөдө жерлер массалык түрдө сатылып жатат деген сөздөрдүн чындыкка дал келбей турганын далилдейт.
Мында кеп територияларды башка мамлекетке өткөрүп берүү жөнүндө эмес, заводдорду, фабрикаларды, электр станцияларын, логистикалык борборлорду жана туристтик объектилерди куруу үчүн жер бөлүп берүү тууралуу болуп жатат. Жерди «казып алып, көтөрүп кетүү» мүмкүн эмес. Ал Кыргызстандын аймагы бойдон калат, өлкөнүн мыйзамдары күчүндө болот, мамлекеттик органдар, армия жана укук коргоо түзүмдөрү ишин улантат. Жерди сатып алуу же ижарага алуу ал аймактагы эгемендүүлүктүн башкаларга өтүшүн билдирбейт.
Албетте, мамлекет бирөөнүн атынан катталган адамдар аркылуу жүргүзүлүшү мүмкүн болгон мыйзамсыз схемаларды же жерлерди мыйзамсыз кайра сатууну катуу көзөмөлдөшү керек. Ошондуктан президент талаптарды күчөтүүнү сунуштады. Эгер инвестор объект курбаса жана өз милдеттенмелерин аткарбаса, жер мамлекетке кайтарылып, иштөөгө чындап даяр болгондорго гана берилиши керек.
Эмне үчүн элге үй салууга жер жетишпейт?
Президент дагы бир кеңири талкууланган суроого жооп берди. Эмне үчүн чет элдик инвесторлорго жер берилет, ал эми жергиликтүү тургундарга жетишпейт?
Чынында, көп учурда бул эки маселени атайылап бири-бирине байланыштырып жатышат. Маселе инвесторлор жерди алып койгонунда эмес. Негизги себеп – жеке турак жай курууга ылайыктуу бош жерлер дээрлик калбай калганында жана жерлердин басымдуу бөлүгү айыл чарба багытындагы жерлер болуп саналышында. Аларды жөн эле турак жай курууга өткөрүп коюу мүмкүн эмес.
Ошондуктан айыл жерлеринде көп кабаттуу үйлөрдү курууга өтүү – мыйзам ченемдүү жол. Дүйнөнүн дээрлик бардык өлкөлөрүндө калктуу конуштар туурасынан гана эмес, бийиктикке карай да өнүгүп келет.
Тышкы карыз тууралуу
Президент тышкы карыз боюнча да маанилүү билдирүү жасады. Ал жөнөкөй тил менен түшүндүргөндөй негизги көрсөткүч карыздын көлөмү эмес, анын ички дүң продукцияга (ИДП) болгон катышы болуп саналат.
Эгер мурда бул көрсөткүч 100 пайыздан ашса, бүгүн мамлекеттик карыз ИДПнын болжол менен 39 пайызын түзөт. Экономика үчүн бул өтө маанилүү көрсөткүч. Эл аралык практикада мамлекеттик каржынын туруктуулугу дал ушул карыздын экономикага болгон катышы менен бааланат. Экономика карызга караганда тезирээк өсүп жаткан шартта мындай деңгээл башкарууга мүмкүн болгон көрсөткүч катары эсептелет.
Андан да маанилүүсү – алынган насыялар иштеши керек. Эгер карызга алынган каражаттар жолдорду, энергетикалык объектилерди, темир жолдорду, ишканаларды жана келечекте мамлекетке киреше алып келе турган башка объектилерди курууга жумшалса, анда бул карыз менен жашоо эмес, өнүгүүгө инвестиция болуп саналат. Ошондуктан президент мамлекеттик карыздын көлөмүн ИДПнын 50 пайызынан ашырбоо милдетин койду.
Темир жол – тарыхый маанидеги долбоор
Президенттин Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу боюнча берген баасына толугу менен кошулам.
Менин пикиримде, бул Кыргызстандын эгемендүүлүк тарыхындагы эң ири инфраструктуралык долбоорлордун бири. Анын айланасында каршылыктардын көп болушу да кокустук эмес. Долбоор канчалык маанилүү болсо, анын ишке ашпай калышына кызыкдар күчтөр ошончолук көп болот.
Бүгүн Кыргызстан иш жүзүндө транспорттук туюкта турат. Жаңы темир жол өлкөгө толук кандуу транзиттик мамлекетке айланууга, туруктуу киреше табууга, экспортту өнүктүрүүгө жана экономикалык көз карандысыздыгын кыйла бекемдөөгө мүмкүндүк берет.
Чет өлкөлүк адистер тууралуу да кырдаалга калыс кароо зарыл. Тилекке каршы, мындай деңгээлдеги адистер азырынча өлкөдө аз. Бирок курулуш маалында кыргыз инженерлери баа жеткис тажрыйба топтоп, окуудан өтүп, көпчүлүгү чет өлкөлөрдө билим алышууда. Келечекте бул магистралды пайдалануу жана өнүктүрүү менен дал ушул биздин адистер алектенет.
Туризм – келечектин экономикасы
Президент бүгүнкү күндө Кыргызстанга жыл сайын болжол менен 13 миллион турист келерин белгиледи.
Туризмдин өсүшү – бул Ысык-Көлдүн кооз сүрөттөрү гана эмес. Бул экономикага түшүп жаткан реалдуу каражат. Президент белгилегендей, туризм бүгүн ИДПнын болжол менен 4–5 пайызын камсыздап жатат.
Туризм тармагынын өзгөчөлүгү – керектүү инфраструктура түзүлгөндөн кийин ал көп жылдар бою туруктуу киреше алып келе алат. Ошондуктан ар бир кыргызстандык туристтик ой жүгүртүүнү калыптандырышы керек: конокторду жылуу тосуп алуу, сапаттуу тейлөө көрсөтүү жана ошол эле учурда андан киреше табуу. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө меймандостук эң кирешелүү тармактардын бирине айланган.
Энергетика – жакынкы жылдардын негизги чакырыгы
Президент туура белгиледи. Эгемендүүлүк жылдарында Кыргызстан дээрлик ири энергетикалык объектилерди курган эмес. Ошол эле учурда электр энергиясын керектөө жыл сайын өсүүдө. Жаңы заводдор, фабрикалар, турак жай комплекстери жана ишканалар пайда болууда.
Ар кандай эсептөөлөр боюнча электр энергиясынын тартыштыгы азыртан эле жылына бир нече миллиард киловатт-саатка жетип, мындан ары дагы көбөйөт. Ошондуктан жаңы генерациялык кубаттуулуктарды куруу улуттук коопсуздуктун маселесине айланууда.
Чакан жана орто ГЭСтер, албетте, маанилүү багыт, бирок ири гидроэлектр станциялары көп убакытта курулат. Ошондуктан азыртан баштап күн энергетикасын активдүү өнүктүрүү зарыл. Маселен, Ысык-Көлдө курулуп жаткан күн электр станциясы пайдаланууга берилгенден кийин электр энергиясынын олуттуу көлөмүн өндүрө алат.
Кыргызстан, айрыкча өлкөнүн түштүк аймактарында, күн энергетикасын өнүктүрүү үчүн чоң мүмкүнчүлүктөргө ээ. Бул мүмкүнчүлүктөрдү энергия тартыштыгы мындан да күчөп кеткенден кийин эмес, азыртан пайдалануу керек.
Кайрылуунун негизги өзөгү – бүгүн Кыргызстанга чексиз саясий талаш-тартыштар жана жасалма коркунучтар эмес, инвестицияга, өнөр жайга, заманбап инфраструктурага, энергетикага жана туризмге негизделген экономика керек.
Бийликтин айрым чечимдерине кошулууга да, каршы чыгууга да болот. Бирок талкуу ушак-айыңга же эмоцияга эмес, фактыларга, так сандарга жана жүйөлүү аргументтерге негизделиши керек. Дал ушундай мамиле бүгүн өлкөнүн өнүгүшү үчүн зарыл.
Азамат Касыбеков, “Кыргыз Туусу” маалымат-басма үйүнүн баяндамачысы 
