КР Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин “Кыргыз адабиятынын каармандарынын образдарын чагылдыруу» долбоорунун алкагында сөз кылуу удулу келип туру.
Окурмандын жүрөгүнөн түнөк тапкан каармандар китеп бетинен реалдуу жашоого «чыгып келген» учурлар абдан көп. Айрым учурда бул каармандар өзүнүн жаратуучусунан да атактуу болуп, коомго, маданиятка жана элдин дүйнө таанымына терең таасирин тийгизген учурлар бар.
Дүйнөлүк жана ата мекендик маданиятта мына ушундай сүйүктүү каармандарга атайын эстеликтердин тургузулушу — адамзаттын сөз өнөрүнө, сүйүүгө, адилеттүүлүккө жана улуу кыялдарга болгон чексиз таазим катары кабылдасак болот.
Мындай эстеликтер ар бири өзүнчө ачылбаган кызыктуу тарыхка, маданий жана философиялык мааниге ээ экендиги айтпаса да түшүнүктүү. Алар окурманга ошол чыгарманын атмосферасын эске салып, китеп дүйнөсүнүн канчалык бай экенин көрсөтүп турат. Экинчиден, түрдүү доорлордун, континенттердин жана элдердин улуттук баалуулуктарын бириктирет. Адам баласынын кыялынан, калеминен жаралган каармандар убакыттын өтүшү менен жоголбостон, түбөлүктүү ташка же колого айланып, кылымдар бою жашай аларын далилдейт.
Дүйнөлүк классика: Балдар кыялынан философиялык образдарга чейин
Дүйнөлүк адабиятта каармандарга эстелик коюу традициясы XIX–XX кылымдарда кеңири жайылган.
- Барон Мюнхгаузен (Рудольф Эрих Распе): 2005-жылы Калининградда (Россия), ошондой эле Боденвердер шаарында (Германия) коюлган. Барон Мюнхгаузендин замбиректин огунда учуп бараткан сүрөтү түшүрүлгөн болот эстелик Калининграддагы Борбордук паркка орнотулган. Бул шаар Мюнхгаузендин чыныгы прототиби саякаттаган тарыхый жайлардын бири болуп саналат.
- Гулливер (Джонатан Свифт): 1968-жылы Братиславада (Словакия), ошондой эле Ватерфорддо (Ирландия) тургузулган. «Гулливердин саякаттары» чыгармасындагы дөө каарманга арналган эң кызыктуу скульптура Словакияда жайгашкан. Ал гигант Гулливердин лилипуттар шаарында жатканын сүрөттөйт.
- Тарас Бульба (Николай Гоголь): 1909-жылы Полтава областынын Келеберда айылында (Украина) ачылган. Гоголдун каарманы Тарас Бульбага жана анын уулдарына арналган эстелик Днепр дарыясынын жээгиндеги бийик аскада жайгашкан. Эстеликте Тарас Бульба атынын жанында ойлуу дарыяны карап турат.
- Шерлок Холмс жана Доктор Ватсон (Артур Конан Дойл): 1999-жылы Лондондо (Улуу Британия), 2007-жылы Москвада (Россия) коюлган. 1999-жылы Лондондогу Бейкер-стрит метро станциясынын чыга беришине Шерлок Холмстун 3 метрлик коло эстелиги орнотулса, 2007-жылы Москвадагы Улуу Британия элчилигинин имаратынын жанында Холмс менен Ватсондун чогуу түшкөн эстелиги ачылган.
- Том Сойер жана Гекльберри Финн (Марк Твен): 1926-жылы Ганнибал шаарында (Миссури штаты, АКШ) коюлган. Бул дүйнөлүк адабияттагы каармандарга коюлган эң биринчи эстеликтердин бири. Скульптор Фредерик Хиббард Марк Твен чоңойгон шаарда эки тентек достун колунда жыгач кармап, жолдо бараткан сүрөттөлүшүн колодон куйган.
- Суу периси / Русалочка (Ганс Христиан Андерсен): 1913-жылы Копенгагенде (Дания) орнотулган. Карл Якобсен («Carlsberg» сыра заводунун негиздөөчүсү) Андерсендин жомогунун балеттик коюлушуна суктанып, скульптор Эдвард Эриксенге бронзадан айкел жасоону тапшырган. Ал Копенгаген портундагы таштын үстүнө орнотулуп, капалуу отурган суу периси Даниянын башкы символуна айланган. Дүйнөдөгү эң белгилүү эстеликтердин бири.
- Питер Пэн (Джеймс Барри): 1912-жылы Кенсингтон бакчасында (Лондон, Улуу Британия) тургузулган. Эч качан чоңойгусу келбеген бала Питер Пэндин эстелигин жазуучу Джеймс Барри өзү скульптор Джордж Фрамптонго буйрутма берип, 1-майга караган түнү жашыруун орноттурган. Эртең менен бакчага келген балдар муну «сыйкырдуу түрдө пайда болгон эстелик» деп ишенишкен.
- Дон Кихот жана Санчо Панса (Мигель де Сервантес): 1929-жылы Мадридде (Испания аянты) тургузулган. Сервантестин дүйнөдөн өткөндүгүнүн 300 жылдыгына карата борбордук аянтта орнотулган монументтин этегинде, арык аты Росинантты минген Дон Кихот менен эшегин минген Санчо Пансанын коло скульптурасы жайгашкан.
- Пиноккио жана Буратино: Коллоди (Италия): Карло Коллодинин «Пиноккио» жомогунун мекени болгон Коллоди айылында Пиноккиого арналган бүтүндөй парк жана 5 метрлик эстелик бар. Самара (Россия): Алексей Толстойдун «Алтын ачкыч же Буратинонун укмуштуу окуялары» жомогунун каарманы Буратиного да атайын эстелик коюлган.
- Робин Гуд (Ноттингем, Улуу Британия): Шервуд токойлорунун атактуу баатыры, элдик уламыштардын жана көркөм китептердин каарманы Робин Гудга Ноттингем сепилинин жанында жаасын тартып турган абалында чоң эстелик тургузулган.
- Бремен музыканттары (Гримм бир туугандар): 1951-жылы Бременде (Германия) ачылган. Скульптор Герхард Маркс тарабынан жасалган коло эстелик Бремен шаардык ратушасынын жанында турат. Эшек, ит, мышык жана короз биринин үстүнө бири чыгып турган бул айкелдин «эшегинин туягынан кармап тилек тилесе, ишке ашат» деген ишеним бар.
- Кичинекей Ханзаада (Антуан де Сент-Экзюпери): Францияда, Японияда жана Түштүк Кореяда Кичинекей Ханзаадага жана анын астероидине коюлган бир нече кооз эстеликтер бар.
- Чешир мышыгы жана Алиса (Льюис Кэрролл): «Алиса керемет дүйнөдө» чыгармасындагы Чешир мышыгына жана Алисага Улуу Британияда да, Россиянын Москва шаарында да атайын скульптуралар жасалган.
Орус адабиятындагы өзгөчө каармандар
Орус классикасынын каармандары философиялык тереңдиги жана адамдык мүнөздөрдүн түрдүүлүгү менен эстеликтерде орун тапкан.
- Муму (Иван Тургенев) — Санкт-Петербург, Россия: Тургеневдин «Муму» аңгемесиндеги Мумуга Санкт-Петербургда чакан эстелик коюлган. Эстеликте иттин капалуу отурганы жана кожоюну Герасимдин өтүгү тартылган.
- Евгений Онегин жана Татьяна Ларина (А. С. Пушкин) — Йошкар-Ола, Россия: Пушкиндин «Евгений Онегин» романынын башкы каармандарына Йошкар-Ола шаарынын набережнаясында кооз коло эстелик тургузулган.
- Руслан жана Людмила (А. С. Пушкин) — Сочи, Россия (2010-ж.): Пушкиндин атактуу поэмасынын каармандары катары баатыр Руслан, Людмила жана «анын бутагында отурган сыйкырдуу мышык» сүрөттөлгөн композиция Сочи шаарынын борбордук сейил багына орнотулган.
- Мастер жана Маргарита (Михаил Булгаков) — Москва, Россия: Патриарх көлмөлөрү аймагында Булгаковдун каармандарына, айрыкча Бегемот мышыкка жана Коровьевге арналган айкелдер бар.
Чыгыш жана араб адабиятындагы махабат, акылмандык жана уламыштарга арналган айкелдер
Чыгыш өлкөлөрүндө да өздөрүнүн кылымдардан берки атактуу классик акын-жазуучуларынын, дастандарынын жана фольклорунун каармандарына арналган эстеликтер бар.
- Шахерезада жана Падыша Шахрияр («Миң бир түн» аңгемелери): 1970-жылдардын аягында Багдадда (Ирак, Абу Нувас көчөсү) коюлган. Скульптор Мухаммед Гани Хикмат тарабынан Тигр дарыясынын жээгине колодон куюлган бул эстеликте акылкарачач Шахерезада падыша Шахриярга кезектеги жомогун айтып берип жатканы көркөм чагылдырылган.
- Синдбад-Деңизчи («Миң бир түн» аңгемелери): 1980-жылдары Басрада (Ирак) жана Сухарда (Оман) орнотулган. Чыгыш жомокторунун деңизчи каарманы Синдбад саякатка чыккан тарыхый порттор деп эсептелген шаарларда ага арналган эстеликтер бой көтөргөн.
- Али Баба жана кырк каракчы («Миң бир түн»): 1980-жылы Багдадда (Ирак) жасалган. Багдад шаарындагы фонтан-эстеликте Али Баба каракчылар жашынган чоң кумураларга ысык май куюп жаткан көрүнүш сүрөттөлгөн (автору Мухаммед Гани Хикмат).
- Лейли менен Мажнун (Низами Гянджеви / Алишер Навои / Кайс ибн ал-Мулаввах): Баку (Азербайжан) жана Ташкент (Өзбекстан): 1980-жылдары Низами Гянджеви менен Алишер Навоинин поэмаларынын мотиви боюнча Баку метросунун «Низами» станциясындагы барельефтерде жана парктарда скульптуралар жасалган.
Сауд Арабиясы жана БАЭ: VII кылымдагы араб поэзиясынын каармандары Кайс менен Лейлага Эр-Рияд жана Дубай шаарларында заманбап эстеликтер орнотулган (2010-ж.ж.).
- Хожа Насреддин / Апенди (Чыгыш элдик аңгемелери): 1979-жылы Бухарада (Өзбекстан, Ляби-Хауз ансамбли), ошондой эле Алматыда (Казакстан) коюлган. Скульптор Яков Шапиро колодон жасаган эстеликте эшегин минип, колун көкүрөгүнө коюп жылмайып турган Апендинин эстелиги Чыгыш тамашасынын жана акылмандыгынын ажырагыс символу болуп калган.
- Сунь Укун — Маймылдар падышасы (У Чэньэнь): 2000-жылдардын башында Ляньюньган шаарында (Цзянсу провинциясы, Кытай) тургузулган. «Батышка саякат» романынын каарманына анын туулган жери деп эсептелген Хуагошань (Маймыл тоосу) аймагында заңкайган комплекстер курулган.
- Сон Гоку («Ажыдаар бермети», Акира Торияма): 2015-жылдан тарта Токио жана Фукуокада (Япония) коюла баштаган. Манга маданиятынын атактуу каарманына Токионун Акихабара районунда жана башка аймактарда коло фигуралар орнотулган.
- Фархад менен Ширин (Алишер Навои): 1978-жылы Ширин шаарында (Сырдарыя областы, Өзбекстан) тургузулган. Сырдарыянын жээгинде Фархаддын асканы чаап, суу чыгарып жаткан учурун чагылдырган чоң монумент бар.
- Алдар Көсөө жана Жиренше Шешен (Казак эл жомоктору): 2008-жылдан тарта Шымкент, Астана жана Казакстандын башка шаарларында акылмандыктын каармандарына арналган скульптуралар ачылган.
- Заманбап араб адабиятынын каармандары (Нагиб Махфуз): 2000-жылдары Каирде (Египет) Нобель сыйлыгынын лауреаты Нагиб Махфуздун «Каир трилогиясы» чыгармасынын каармандарына скульптуралар жана такталар коюлган.
Латын Америкасы: Сыйкырдуу реализм жана эркиндик дастаны
Латын Америкасынын адабияты окурмандарга эркиндикке болгон умтулууну жана сыйкырдуу реализм дүйнөсүн тартуулайт.
- Мафальда (Хоакин Сальвадор Лавадо / Квино): 2009-жылы Буэнос-Айресте (Аргентина, Сан-Тельмо району) коюлган. Дүйнөдөгү тынчтыкты, адам укуктарын ойлонгон Мафальда кызга отургучта отурган абалында эстелик коюлуп, жанына достору Манолито менен Сьюзанитанын да скульптуралары кошулган.
- Полковник Аурелиано Буэндиа («Жалгыздыктын жүз жылы», Г. Г. Маркес): 2014–2015-жылдары Аракатака жана Боготада (Колумбия) ачылган. Маркестин туулган шаары Аракатакада полковник Аурелиано Буэндиага, анын алтын балыкчаларына жана романдын символу сары көпөлөктөргө арналган мемориалдар орнотулган.
- Мартин Фьерро (Хосе Эрнандес): 1970-жылдары Буэнос-Айресте жана Сан-Мартинде (Аргентина) коюлган. Эркиндикти сүйгөн гаучо (ковбой) Мартин Фьеррого гитара кармап же атка минип турган кооз коло эстеликтер орнотулган.
- Дулсинея Тобосская жана Дон Кихот (Сервантестин мотивинде): 2000-жылдары Гуанахуатодо (Мексика) негизделген. «Сервантестин шаары» деп аталган Гуанахуатодо Дон Кихот, Дулсинея жана Санчо Пансага арналган бүтүндөй музей жана аянттарда коло айкелдер бар.
- Педро Парамо (Хуан Рульфо): 2010-жылдары Сан-Габриэль, Халискодо (Мексика) коюлган. Латын Америка адабиятынын шедеври «Педро Парамо» романынын каармандарына арналган мемориалдык эстеликтер орнотулган.
Кыргыз адабияты: Улуттук рух, махабат жана жаратылыш философиясы
Кыргыз адабиятынын каармандарына коюлган эстеликтер улуттук иденттүүлүктү, табият менен адамдын ортосундагы теңдештикти жана аруу адамгерчилик баалуулуктарды чагылдырат.
- Жамила менен Данияр («Жамила», Чыңгыз Айтматов): Ааламга махабат тууралуу эң сонун баян катары жол салган «Жамила» повестиндеги бул сүйүү баяны — эркиндиктин, махабаттын жана тоскоолдуктарга баш ийбеген кайраттуулуктун символу. Чолпон-Атадагы «Рух Ордо» комплексинде жана Бишкектеги Айтматов сейил багында жайгашкан скульптуралар окурманга ошол таза сүйүүнүн атмосферасын тартуулап турат.
- Танабай менен Гүлсары («Кош бол, Гүлсары!», Чыңгыз Айтматов): Адам менен жаныбардын ортосундагы аруу байланышты, берилгендикти жана доордун трагедиясын чагылдырган Танабай менен Гүлсарыга коюлган эстелик — адабияттагы эң таасирдүү композициялардын бири.
- Кожожаш жана Сурэчки (Элдик эпос): Бишкек шаарындагы Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын сейил багында жайгашкан мергенчи Кожожаш менен Сурэчкинин эстелиги жөн гана фольклордук образ эмес. Ал жаратылыштын теңдештигин сактоо жана ач көздүктүн кесепетин эскерткен терең философиялык эскертүү катары кызмат кылат.
- Манас, Алмамбет, Чубак, Сыргак жана Каныкей: Адабий-эпикалык мурастын туу чокусу болгон «Манас» эпосунун каармандарына Бишкектеги Ала-Тоо аянтында жана Филармониянын алдында монументалдуу скульптуралык комплекс тургузулган. Бул айкелдер кыргыз элинин биримдигин жана баатырдык рухун сүрөттөйт.
Болотбек ТАШТАНАЛИЕВ, “Кыргыз Туусу”
