Азыркы глобалдык экономикалык өзгөрүүлөр коштогон доордо капиталдын агымы, анын багыттары жана сапаты, мамлекеттердин өнүгүү деңгээлин аныктоочу башкы көрсөткүчтөрдүн бири болуп калды. Евразия континентиндеги геосаясий жана геоэкономикалык өзгөрүүлөрдүн шартында Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ), Евразия экономикалык биримдиги (ЕАЭБ) жана Борбордук Азия (БА) чөлкөмү дүйнөлүк инвестициялык тутумду тартуунун негизги борборуна айланды.
Борбордук Азия чөлкөмүн алсак, бул аймак акыркы жылдары дүйнөлүк оюнчулардын кызыгуусун жараткан стратегиялык аренага айланды. Бирок капиталдын агымын тереңирээк талдап көргөндө, чөлкөмдүн ичиндеги беш мамлекеттин инвестиция тартуу мүмкүнчүлүктөрү, өлкөлөр ортосундагы ажырым жана жан башына туура келген капиталдын көлөмү кескин айырмаланат.
Бул багытта Казакстан акыркы беш жылда 90–105 миллиард доллар тегерегинде түз чет элдик инвестиция тартуу менен аймакта абсолюттук лидерликти ээлеп келет. Бул көрсөткүчтү өлкө калкынын санына (болжол менен 20 миллион адам) бөлгөндө, 5 жылдык жан башына туура келген инвестициянын көлөмү орто эсеп менен 4 500 – 5 200 долларды түзүп (жылына 900–1 100 $ айланасы), аны өнүгүп келе жаткан мамлекеттердин ичинде эң алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кошот. Казакстанга келген капиталдын басымдуу бөлүгү казып алуу өнөр жайына (Тенгиз, Карачаганак, Кашаган сыяктуу мунай-газ кендерине) багытталып, экономиканын ресурстук көз карандылыгы сакталганы менен, акыркы жылдары логистика жана кайра иштетүү тармактарына да капитал активдүү бурула баштады.
Өзбекстан болсо инвестициялык реформаларды активдүү жүргүзүп, абсолюттук инвестициялардын өсүш темпи боюнча чөлкөмдө алдыңкы орунга чыкты. Ачык инвестициялык саясаты, экономикалык чектөөлөрдү жоюу жана ири өнөр жай кластерлерин түзүү аркылуу өлкө акыркы 5 жылда 35–45 миллиард доллар тегерегинде түз инвестиция тартты. Ошентсе да, Өзбекстандын калкынын саны 37 миллионго жеткендиктен, 5 жылдык жан башына туура келген инвестициялык көрсөткүчү болжол менен 1 000 – 1 250 доллардын айланасын түзүп (жылына 200–250 $), Казакстандан артта турат. Бул демографиялык фактордон улам Өзбекстандын стратегиясы капиталды жумуш орундарын түзүүчү эмгекти көп талап кылган тармактарга (текстиль, автоунаа куруу, айыл чарбасын кайра иштетүү) багыттоого басым жасайт.
Ал эми Тажикстан менен Түркмөнстандын көрсөткүчтөрү геоэкономикалык өзгөчөлүктөргө ээ: Тажикстан акыркы 5 жылда 1.5–2.0 миллиард доллар инвестиция тартып, жан башына туура келген көрсөткүч боюнча чөлкөмдө эң төмөнкү сандардын бирин көрсөтүп (5 жылга 150–200 доллар), негизинен Кытайдын тоо-кен жана инфраструктуралык кредиттерине көз каранды болсо, Түркмөнстан жабык экономикалык моделинен улам чет элдик капиталды (5 жылда 2.0–3.0 млрд $) негизинен газ казуу жана аны экспорттоо тармагына гана чектелген тартипте киргизип, маалыматтардын ачык-айкындыгын төмөндөтөт.
Кыргызстандын позициясы Борбордук Азияда өзгөчө мүнөзгө ээ. Инвестициялык статистиканы талдоо көрсөткөндөй, акыркы 5 жылда өлкөгө келген түз чет элдик инвестициянын (ТЧЭИ) жалпы көлөмү 4.5 миллиарддан 5.5 миллиард долларга чейинки аралыкты түздү (жылына 800 млн – 1.2 млрд $). 7 миллиондон ашуун калкка эсептегенде, Кыргызстанда жан башына туура келген 5 жылдык инвестициянын көлөмү 630 – 770 доллар тегерегин түзүп, Тажикстан менен Түркмөнстандан кескин алдыда баратат. Жан башына туура келген түз чет элдик инвестициянын көрсөткүчү боюнча өлкө орточо деңгээлди көрсөткөнү менен, инвестициялардын сапаттык түзүмү олуттуу өзгөрүүдө. Мурда негизги капиталдын басымдуу бөлүгү геологиялык чалгындоо иштерине багытталып келсе, бүгүнкү күндө энергетика, КЖЭБ (Кайра жаралуучу энергия булактары), транспорт жана логистика, ошондой эле кыймылсыз мүлк тармактары алдыга чыкты.
Мамлекеттик деңгээлде кичи жана орто ГЭСтерди курууга чет элдик инвесторлорду тартуу саясаты жигердүү жүрүп, «Камбар Ата – 1» сыяктуу мегадолбоорлор чөлкөмдүк каржы институттарынын катышуусу менен жан башына туура келген капиталдык салымды кескин жогорулатууда. Андан сырткары, өлкө аймагы аркылуу өткөн эл аралык коридорлорду модернизациялоо, логистикалык борборлорду куруу, бажы инфраструктурасын санариптештирүү жана Бишкек менен Ош шаарларында коммерциялык курулуштарга чет элдик капиталдын тартылышы инвестициялык багыттарды кеңейтүүдө. Калкынын саны жети миллиондон ашкан Кыргызстан үчүн жан башына эсептелген инвестициялардын көлөмүн көтөрүүдө технологиялык сектор жана кызмат көрсөтүү тармагы да чоң потенциалга ээ.
Евразия экономикалык биримдигинин (ЕАЭБ) алкагындагы инвестициялык климатты талдоо таптакыр башка жагдайларды эске алууну талап кылат. ЕАЭБ ичиндеги товарлардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн, капиталдын жана жумушчу күчүнүн эркин жылышы мүчө-мамлекеттердин бири-бирине инвестиция салуусун жеңилдетти. Бирок, акыркы жылдардагы геосаясий кырдаал, Орусияга жана Беларусияга каршы киргизилген эл аралык санкциялар Биримдиктин ичиндеги капиталдын агымын кескин өзгөрттү. Орусиялык бизнес өз капиталын, IT-адистерин жана өндүрүштүк кубаттуулуктарын ЕАЭБдин башка мамлекеттерине, анын ичинде Арменияга, Казакстанга жана Кыргызстанга которууга мажбур болду.
Бул процесстин натыйжасында Армения жан башына туура келген инвестициялардын жана капиталдын агымынын болуп көрбөгөндөй өсүшкө жетишти (акыркы 5 жылдык ТЧЭИ 2.5–3.5 млрд $ же жан башына $850–1 200). Калкынын саны аз болгондуктан, Арменияга кирген миллиарддаган долларлар жана миңдеген жогорку квалификациялуу адистер жан башына эсептелген ИДӨнүн жана инвестициялардын кескин секирүүсүн камсыз кылды. Кыргызстан да бул процесстен өз үлүшүн алды. Биргелешкен ишканалардын ачылышы, каржы жана банк сектору аркылуу өткөн капиталдын көлөмүнүн өсүшү байкалды. ЕАЭБ алкагында Кыргызстан үчүн негизги артыкчылык – бул ири рынокко бажы тоскоолдуктары жок чыгуу мүмкүнчүлүгү, ал өз кезегинде үчүнчү өлкөлөрдөн өндүрүштүк инвестицияларды тартууга өбөлгө болду.
Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ) болсо инвестициялык масштабдардын таптакыр башка деңгээлин чагылдырат. ШКУ – бул дүйнө калкынын дээрлик жарымын камтыган жана глобалдык ИДӨнүн олуттуу бөлүгүн түзгөн мейкиндик. Бул уюмдун алкагында жан башына туура келген инвестицияларды талдоодо Кытай менен Индиянын ролу чечүүчү. Кытай акыркы 5 жылда 800–900 миллиард доллар түз инвестиция тартып, калкынын көптүгүнө карабай жан башына 570–640 доллар көрсөткүчүн камсыз кылды. Ошондой эле «Бир алкак – бир жол» демилгеси аркылуу ШКУга мүчө өлкөлөргө, өзгөчө Борбордук Азия мамлекеттерине ири көлөмдөгү инфраструктуралык инвестицияларды жумшап келет.
Ал эми «Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан» темир жолунун долбоорун өзгөчө бөлүп кароо зарыл. Бул трансконтиненталдык мегадолбоор Кыргызстандын транзиттик потенциалын гана ачпастан, анын инвестициялык ландшафтын түп тамырынан бери өзгөртөт. Курулуш мезгилинде өлкөгө кирген миллиарддаган долларлык түз инвестициялар жан башына эсептегенде рекорддук көрсөткүчтөрдү жаратат. Андан да маанилүүсү, темир жол ишке киргенден кийин анын айланасында логистикалык борборлор, өнөр жай парктары жана соода хабдары түзүлүп, алар туруктуу инвестициялык агымды жаратат. Бул долбоор Кыргызстанды туңгуюктан чыгарып, ШКУ жана ЕАЭБ базарларын бириктирген стратегиялык көпүрөгө айлантат.
Индиянын ШКУдагы жана Борбордук Азиядагы экономикалык активдүүлүгү да акырындап өсүп жатат. Акыркы 5 жылда Индияга 230–280 миллиард доллар ТЧЭИ кирип (жан башына $160–200), азырынча Кытайдын инфраструктуралык көрсөткүчтөрүнө жете элек болсо да, маалымат технологиялары, фармацевтика жана билим берүү тармактарында жан башына туура келген инвестициялардын сапатын жогорулатууда чоң потенциал бар. ШКУ алкагындагы каржы институттарынын (Банктар аралык бирикмеси) иши да мүчө мамлекеттердин экономикаларын кредиттөөгө жана биргелешкен долбоорлорду каржылоого багытталган.
Бул үч ири интеграциялык жана кызматташтык форматтарынын (БА, ЕАЭБ, ШКУ) кесилишинде турган Кыргызстан үчүн жан башына туура келген инвестицияларды көбөйтүү жөн гана экономикалык максат эмес, улуттук өнүгүүнүн кепилдиги болору да айкын. Салыштырмалуу талдоо көрсөткөндөй, капиталды тартууда ийгиликке жетүү үчүн бир гана жаратылыш ресурстары жетишсиз. Инвестициялык климатты жакшыртуу, укуктук базанын туруктуулугу, сот тутумунун көз карандысыздыгы жана санариптештирүү сыяктуу институционалдык шарттар чечүүчү мааниге ээ.
Инвестициялардын сапаты эң башкы критерий. Кыргызстанга жан башына туура келген инвестициялардын санын гана эмес, алардын технологиялык сыйымдуулугун көтөрүү зарыл. Башкача айтканда, келип жаткан капитал жаңы технологияларды, заманбап ыкмалар менен, жергиликтүү калк үчүн жогорку маяналуу жумуш орундарын түзүшү керек. Өнүккөн өлкөлөрдүн тажрыйбасы көрсөткөндөй, адам капиталына, билим берүүгө жана саламаттыкты сактоого салынган инвестициялар узак мөөнөттө кирешелерди алып келет.
Аймактык инвестициялык атаандаштыктын жана геоэкономикалык өзгөрүүлөрдүн шартында Кыргызстан үчүн мамлекеттик инвестициялык саясатты кайра карап чыгуу керек. Буга байланыштуу, жан башына туура келген капиталдын сапатын жогорулатуу үчүн санариптик инфраструктураны өнүктүрүү, креативдүү экономикага шарт түзүү жана жогорку технологиялык секторлорду калыптандыруу негизги багытка айланууда. Анткени IT-индустрия, кайра жаралуучу энергетика жана заманбап агроөнөр жай комплекстери сыяктуу тармактар салттуу ресурстук секторлорго караганда азыраак тобокелчилик менен туруктуу жана жогорку кошумча нарк жаратууга жөндөмдүү. Мыйзамдык жана укуктук базаны реформалоону аягына чыгаруу, инвесторлордун укуктарын коргоо кепилдиктерин бекемдөө жана транзиттик-логистикалык долбоорлорду натыйжалуу башкаруу аркылуу өлкө капитал тартуунун сапаттык жаңы деңгээлине чыгууга толук мүмкүнчүлүк алат.
ШКУ, ЕАЭБ жана Борбордук Азия чөлкөмүнүн кесилишинде турган Кыргызстандын экономикалык келечеги инвестициялардын сандык өсүшүнөн жана алардын улуттук өнүгүү стратегиясына канчалык шайкеш келгенинен түздөн-түз көз каранды. Дүйнөлүк жана аймактык геосаясий өзгөрүүлөр сунуштап жаткан мүмкүнчүлүктөрдү иш жүзүндө натыйжалуу пайдалануу – өлкөнү жөн гана транзиттик коридор катары эмес, капитал өндүрүүчү жана топтоочу ишенимдүү борборго айландыруунун башкы кепилдиги. Жан башына эсептелген инвестициялык көрсөткүчтөрдү туруктуу жогорулатуу аркылуу гана калктын жашоо деңгээлин жакшыртууга, жаңы жумуш орундарын түзүүгө жана региондогу экономикалык туруктуулукту сактоого жол ачылат.
ШКУ, ЕАЭБ жана Борбордук Азия мейкиндигиндеги инвестициялык жарыш улам күчөп баратат. Казакстан ресурстук базасы менен алдыда болсо, Өзбекстан демографиялык күчү менен рынокту ээлеп жатат, ал эми Армения кырдаалды чебер пайдаланып инновациялык түйүнгө айланууда. Ушул шартта Кыргызстан өзүнүн аймактык жайгашуусун (транзиттик коридорлорду), суу-энергетикалык потенциалын (жашыл экономиканы) жана ЕАЭБдин бирдиктүү рыногун эффективдүү колдонуу менен гана жан башына туура келген инвестициялардын көлөмүн жана сапатын регионалдык лидерлердин деңгээлине жеткире алат. Мамлекеттин экономикалык саясаты дал ушул артыкчылыктарды реалдуу натыйжага жана капиталга айлантууга багытталышы керек.
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»
