Си Цзиньпин
Белгилүү болгондой, үстүбүздөгү жылдын 31-августунда Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпин Кыргызстанга мамлекеттик сапар менен келген. Албетте, бул сапар тарыхый мааниге ээ болду. Ал улуттук жана эл аралык деңгээлдеги эки маанилүү окуяга — Кыргызстандын мамлекеттик көз карандысыздыгынын 35 жылдыгына жана Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) 25 жылдыгына арналган юбилейлик саммитке туш келди.
Кытай лидеринен Кыргызстанга болгон сапардын жыйынтыктары жана келечеги буга чейин «Алыстагы туугандан жакындагы кошуна артык» — Си Цзиньпиндин Кыргызстанга болгон мамлекеттик сапарынын жыйынтыктары» деген макалада талданган (макаланы бул жерден окуңуз). Кытай ШКУнун өнүгүшүнө негизги түрткү берген өлкөлөрдүн бири болгондуктан, Си Цзиньпиндин өлкөбүзгө болгон сапарынын маанисин Бишкекте өткөн ШКУ саммитинин жыйынтыктары менен тыгыз байланышта кароо зарыл. Саммиттин жыйынтыктары да сентябрдын башында ушул автордук тилкеде жарыяланган макалаларда талданган.
Жогорку деңгээлдеги бул маанилүү жолугушуулардан кийин Кытайдын алдыңкы басылмасы «Жэньминь жибаонун» башкы журналисти, гезиттин Астанадагы бөлүмүнүн жетекчиси Li Qiang маек берүү өтүнүчү менен кайрылып, суроолорун жөнөткөн. Жакында бул маек Кытайдын Коммунисттик партиясынын алдыңкы басылмасында жасалма интеллекттин жардамы менен даярдалганга окшогон кызыктуу портрет менен жарыяланды. Ал сүрөт ушул макаланын жасалма интеллекттин жардамы менен даярдалган иллюстрациясында да берилди.
Эми маек «Жэньминь жибаодо» жарыялангандан кийин аны өлкөбүздүн окурмандарына да сунуштоону туура көрдүк. Дагы бир жолу белгилеп кетсек, маек кытайлык журналист жөнөткөн суроолордун негизинде даярдалган.
1. Жакында Кытай менен Кыргызстандын жетекчилери түбөлүк ынак коңшулук, достук жана кызматташтык жөнүндө келишимге кол коюшту. Бул документтин кыргыз-кытай мамилелеринин тарыхындагы ордун кандай баалайсыз? Эл аралык жана аймактык кырдаал татаалдашып турган шартта түбөлүк ынак коңшулук, келечек муундардын достугу жана өз ара колдоо принциптерин эмне үчүн юридикалык жактан милдеттендирүүчү документ менен бекемдөө маанилүү болду?
Мен макалаларымда көп кайталап жүргөн кытай макалы бар. Ал мага абдан жагат: «Алыстагы туугандан жакынкы кошуна артык». Борбордук Азияда экология, климаттын өзгөрүшү жана туруктуу өнүгүү маселелери боюнча кызматташуу жаатында 30 жылдан ашык убакыт иштеп жүрүп, бул сөздү биринчи кезекте аймактагы коңшуларга карата колдонуп келдим.
Бирок 31-августта, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик көз карандысыздыгынын 35 жылдыгы белгиленип жаткан күнү, Кытай Эл Республикасынын Төрагасынын өлкөбүзгө мамлекеттик сапары болуп, жогоруда айтылган келишимге жана кызматташтык боюнча бир катар документтерге кол коюлгандан кийин, бул макал башка бир коңшубузга — байыркы Кытайга да тиешелүү болуп калганына абдан кубанычтамын. Бизди Кытай менен көп кылымдарды, балким, миңдеген жылдарды карыткан ынак коңшулук, достук жана кызматташтык салттары менен байланыштар бириктирип турат.
Менин оюмча, бул документтер эки өлкөнүн мамилелерин сапаттык жактан жаңы деңгээлге көтөрүп, жаңы тарыхый шарттарда аларды өнүктүрүүнүн укуктук негизин түздү. Бул, айрыкча, эл аралык кырдаал өтө татаалдашып, геосаясий туруксуздук күчөп турган азыркы мезгилде өзгөчө маанилүү. Акыркы жылдары мен ушул маселелерди өзүмдүн автордук тилкемде жарыяланган макалаларымда талдап келем.
Дүйнө геосаясий өзгөрүүлөрдүн артка кайткыс дооруна кирди. Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпин мындай өзгөрүүлөр жүз жылда бир жолу болорун белгилеп келет. Мен бул пикирге толук кошулам. Ошондуктан коңшулар бул доорду тынч жана ийгиликтүү басып өтүү үчүн бирге болушу керек. Андан да маанилүүсү — бул мезгилди элдерибиздин бири-биринин жыргалчылыгы үчүн өнүгүүсүнө мүмкүнчүлүк катары пайдалануу зарыл. Бул үчүн ата-бабаларыбыздан калган бай маданий, руханий жана цивилизациялык мураска таянуу маанилүү.
2. Сиздин оюңузча, Кытай менен Кыргызстандын ортосундагы түбөлүк ынак коңшулуктун жана достуктун негизги мазмунун эмне түзөт? Келишим саясий өз ара ишенимди жана тараптардын негизги кызыкчылыктарына тиешелүү маселелер боюнча, анын ичинде мамлекеттик эгемендикти, коопсуздукту, аймактык бүтүндүктү жана өнүгүү жолун өз алдынча тандоо укугун сактоодо өз ара колдоону кантип бекемдейт?
Албетте, биринчи кезекте экономика жана соода жаатындагы өз ара пайдалуу кызматташтык, ошондой эле транзиттик мүмкүнчүлүктөрдү толук пайдалануу маанилүү. Бул жагынан алганда, Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолунун курулушунун башталышы чоң мааниге ээ.
Энергетика тармагында да зор мүмкүнчүлүктөр бар. Атап айтканда, Кыргызстандын ири гидроэнергетикалык дараметин ишке ашыруу, ошондой эле күн, шамал жана суутек энергетикасы сыяктуу жашыл энергия булактарына кеңири өтүү келечектүү багыттар болуп саналат. Мындай масштабдуу долбоорлорду ишке ашыруу үчүн кесиптик деңгээлде өз ара түшүнүшө алган компетенттүү кадрлар керек. Ошондой эле Кытайдын жогорку окуу жайларында билим ала турган таланттуу жаштар зарыл.
Экология боюнча эксперт катары Кытайдын «экологиялык цивилизацияны» куруу идеялары мага өзгөчө жакын. Мен бул жаатта Кытайдын принциптерин, ыкмаларын, тажрыйбасын жана жетишкендиктерин изилдеп, аналитикалык макалаларды жазып келем. Эми Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпиндин Кыргызстанга болгон сапарынан кийин кызматташтык боюнча кол коюлган документтердин негизинде Кытайдын бул жааттагы мамилеси менен принциптери, эң башкысы, практикалык тажрыйбасы Кыргызстанда да системалуу жана узак мөөнөттүү негизде ишке ашат деп үмүттөнөм.
Бул маселелерге арналган негизги макалаларым 2021-жылы жарык көргөн «Экология жана климат. XXI кылымдагы Кыргызстан» аттуу жыйнагымда топтолгон. Анда менин кесиптик ишмердигимдин көп жылдык тажрыйбасынын негизинде жазылган, программалык мүнөздөгү негизги аналитикалык макалалар камтылган.
Экология жана климат көйгөйлөрү мамлекеттик чек араларды тааныбайт. Ошондуктан Кытайдын бул маселелерди чечүү жаатындагы тажрыйбасы мага абдан жагат. Менин бул тармактагы көз караштарым менен көйгөйлөрдү чечүү жолдорум дүйнөдө алдыңкы орунду бекем ээлеген Кытайдын мамилелерине жакын экенин көрүп турам. Ошол эле учурда айрым өзгөчөлүктөр да бар. Эгер кытайлык окурмандар менен аналитикалык чөйрөнүн өкүлдөрү менин көз карашыма кызыкдар болсо, алар менен бөлүшүүгө даярмын.
Коопсуздук маселесине токтолсом, Шанхай кызматташтык уюму алгач эле коопсуздук көйгөйлөрүн чечүүгө жана «үч жамандыкка» каршы күрөшүүгө багытталган уюм катары түзүлгөн. Бул коркунучтар мамлекеттик эгемендикти жана аймактык бүтүндүктү бузууга багытталган.
Эми 25 жыл өткөндөн кийин, уюм өзүнүн алгачкы милдеттерин аткарды деп ишенимдүү айтууга болот. «Шанхай руху» дүйнөнүн башка өлкөлөрүн да өзүнө тартып, уюм кеңейип, жаңы мамлекеттер жана ШКУ менен кызматташууга кызыкдар өнөктөштөр менен толукталууда.
Бирок, менимче, ШКУнун өнүгүшүнө кыйла күчтүү жаңы түрткү Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпин 2013-жылы «Бир алкак — бир жол» демилгесин, андан кийин адамзаттын бирдиктүү тагдыр коомчулугун түзүү демилгесин көтөргөндөн кийин берилди. Кийин аларды өнүктүргөн башка глобалдык демилгелер — цивилизация жана глобалдык башкаруу жаатындагы демилгелер да сунушталды.
Биз азырынча жолдун башында турабыз. Бирок бул жол абдан кызыктуу, узак мөөнөттүү жана келечектүү. Менин оюмча, тарых Си Цзиньпиндин болуп көрбөгөндөй демилгелерине жана алардын дүйнөлүк өнүгүүгө кошкон салымына өз баасын берет.
Бишкекте өткөн ШКУ саммити уюмдун келечекти ишенимдүү куруп жатканын тастыктады. Саммитте мамлекет башчылары кабыл алган чечимдер бул ишенимди дагы да бекемдеди. Мен саммиттин жыйынтыктарына арналган макалаларымда да ушул тууралуу жазгам. Кызыккандар аларды менин автордук тилкемден таба алышат.
3. Кытай өзүнө мүнөздүү модернизацияны илгерилетип жатса, Кыргызстан 2030-жылга чейинки Улуттук өнүгүү программасын ишке ашырууда. Тараптар өнүгүү стратегияларын кантип шайкеш келтирип, мамлекеттик башкаруу тажрыйбасы менен алмашуусу керек? Экономиканы өнүктүрүү, калктын бакубаттуулугун жогорулатуу, жакырчылыкты кыскартуу, инфраструктураны куруу жана мамлекеттик башкаруу жаатындагы Кытайдын кайсы тажрыйбасы Кыргызстанга пайдалуу болушу мүмкүн?
Албетте, Кыргызстан менен Кытай социалдык-экономикалык өнүгүүнүн ар башка баскычтарында турат. Ошондуктан Кытайдын моделин түздөн-түз көчүрүү жөнүндө сөз болбошу керек. Мындан да натыйжалуу жол — Кыргызстандын 2030-жылга чейинки Улуттук өнүгүү программасынын максаттарын Кытайдын модернизациясындагы натыйжалуу айрым ыкмалар менен айкалыштырып, аларды Кыргызстандын көлөмүнө, ресурстарына жана шарттарына ылайыкташтыруу.
Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпиндин мамлекеттик сапарынын жыйынтыгында кабыл алынган документтердин топтому, жогоруда белгилегенимдей, жаңы тарыхый шарттарда эки тараптуу кызматташтыктын укуктук негизин жана негизги багыттарын түзүп жатат. Бирок менин оюмча, өзгөчө маанилүү маселе — айрым долбоорлорду ишке ашыруу менен чектелбестен, өнүгүү стратегияларын системалуу түрдө шайкеш келтирүүгө өтүү.
Бул жагынан алганда, бир нече стратегиялык багытты бөлүп көрсөтүүгө болот.
Биринчиси — институттук деңгээлде кызматташууну шайкеш келтирүү. Мамлекеттик башкаруу жана өнүгүү стратегияларын ишке ашыруу тажрыйбасы менен алмашуу үчүн туруктуу кыргыз-кытай механизмин түзүү максатка ылайыктуу. Анын алкагында Кытайдын стратегиялык пландоо, мамлекеттик программаларды иштеп чыгуу, мамлекеттик долбоорлордун натыйжалуулугун баалоо, кадрларды даярдоо жана мамлекеттик башкарууну санариптештирүү боюнча тажрыйбасын үйрөнүүгө болот.
Экинчиси — экономикалык артыкчылыктарды шайкеш келтирүү. Кыргызстан Кытай менен кызматташууну товар импорттоо жана инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашыруу менен гана чектебестен, өлкө ичинде жаңы өндүрүштөрдү түзүүгө да багытташы керек. Бул үчүн айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, жеңил өнөр жайы, энергетика, кен казуу тармагындагы чийки затты кайра иштетүү, логистика, туризм, санариптик экономика жана жашыл технологиялар артыкчылыктуу багыттар болушу мүмкүн.
Үчүнчүсү — инфраструктуралык өз ара байланыштуулук. Кытайдын тажрыйбасы жолдорду, темир жолдорду, энергетик
