Чет элдик инвестициялар экономиканы кантип өзгөртүүдө?
Улуттук статистика комитети чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалардын 2025-жылдагы ишмердүүлүгү боюнча жылдык отчетту жарыялады. Отчетто мындай ишканалардын саны 6 104кө жетип, 2021-жылга салыштырмалуу 1,9 эсеге өскөнү, алар түзгөн дүң кошумча нарк 343,9 млрд сомду түзүп, өлкөнүн ички дүң продукциясынын 17,4 пайызына барабар болгону айтылат.
Жогоруда белгилеген көрсөткүчтөр чет өлкөлүк капиталдын экономикадагы салмагы артып жатканын көрсөтөт. Бирок инвестициялардын көлөмүнүн өсүшү эле алардын өлкө үчүн канчалык туруктуу экономикалык натыйжа берип жатканын толук ачпайт. Капитал кайсы тармактарга багытталып, аймактарга кандай жайылууда жана экспортту, өндүрүштү, жумуш орундарын өнүктүрүүгө канчалык салым кошууда? Улуттук статистика комитетинин маалыматы ушул суроолорду кандайдыр бир талдоого негиз берет.
Капиталдын географиясы
Чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалардын 53,8 пайызы КМШ өлкөлөрү менен байланышкан. Биргелешкен ишканалардын арасында Россия (35,4 %), Кытай (20,3 %), Казакстан (11,2 %) жана Түркия (7,4 %) алдыңкы орунда.
Түз чет өлкөлүк инвестициялардын агымында да Кытайдын үлүшү өзгөчө чоң, 2025-жылы келип түшкөн инвестициялардын 47,5 пайызы ушул өлкөгө туура келген. Россиянын үлүшү 13,9 пайыз, Казакстандыкы 9,3 пайыз, Түркияныкы 9,1 пайыз, Нидерланддыкы 5,4 пайыз болгон. Мындай түзүм капитал тартууда иштеп жаткан байланыштардын маанисин көрсөтөт, ошол эле учурда айрым өлкөлөрдөн келген каражаттардын өзгөрүшү жалпы көрсөткүчкө олуттуу таасир этерин да эске салат. Мисалы, КМШдан тышкаркы өлкөлөрдөн түшкөн түз инвестициялардын көлөмү бир жылда 1,7 эсеге өскөн, ал эми КМШ өлкөлөрүнөн келген агым 25,2 пайызга кыскарган. Бул өзгөрүүлөрдү инвесторлордун кызыкчылыгы, айрым ири долбоорлордун ишке ашуу баскычы жана өлкөлөр ортосундагы экономикалык шарттар менен байланыштырса болот, бирок берилген статистика алардын ар биринин таасирин өзүнчө аныктоого жетишсиз. Ошондуктан өсүштүн себептерин бир гана өлкөнүн саясаты же бир гана тармак менен түшүндүрүү туура эмес.
Негизги милдет, албетте – инвестициянын географиясын жөн гана кеңейтүү эмес, баарыдан мурда атаандаштыкты жана тандоо мүмкүнчүлүгүн күчөтүү. Себеби инвесторлордун чөйрөсү канчалык ар түрдүү болсо, экономика бир өнөктөштөгү өзгөрүүлөргө ошончолук туруктуу боло алат. Бирок жаңы өлкөлөрдөн каражат тартуу үчүн укуктук эрежелердин туруктуулугу, келишимдердин аткарылышы, инфраструктуранын сапаты жана долбоорлор тууралуу ачык маалымат маанилүү.
Өнөр жайдын мүмкүнчүлүгү чоң, бирок…
Чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалардын 45,8 пайызы дүң жана чекене соода, ошондой эле автоунааларды оңдоо тармагында иштейт, өнөр жай ишканаларынын үлүшү 12,7 пайызды гана түзөт. Мындай катыш инвестициялык активдүүлүктүн бир кыйла бөлүгү товар жүгүртүүгө байланыштуу экенин көрсөтөт. Соода экономикалык жүгүртүүнү, жумуш орундарын жана бюджеттик түшүүлөрдү колдойт. Бирок соодадагы капиталдын өсүшү менен жаңы өндүрүш кубаттуулуктарынын пайда болушу бирдей натыйжа деп айтууга болбойт.
Бул айырма тышкы сооданын көрсөткүчтөрүнөн да байкалат. Чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалардын товар жүгүртүүсү 2025-жылы 4,1 млрд долларды түзүп, бир жылда 28,3 пайызга өскөн. Бирок экспорт 953,1 млн доллар болсо, импорт 3,1 млрд долларга жеткен. Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2,1 млрд долларды түзгөн (2024-жылы ал 1,4 млрд доллар болгон). Башкача айтканда, бул ишканалардын тышкы соодасы кеңейген, бирок өсүштүн негизги бөлүгү импортко туура келген.
Импорттун бир жылда 37 пайызга көбөйүшү экспорттун 6,4 пайыздык өсүшүнөн кыйла жогору. Мунун өзү эле терс көрүнүш дегенди билдирбейт: өндүрүш үчүн жабдуу, чийки зат жана технология алып келүү кийинки жылдары чыгарылган продукцияны көбөйтүшү мүмкүн. Бирок импорттун курамы жана ал алып келген товарлардын өлкө ичиндеги экономикалык натыйжасы чечүүчү мааниге ээ. Эгер импорт негизинен кайра сатууга багытталса же жергиликтүү өндүрүш менен байланышы чектелүү болсо, соода жүгүртүүнүн өсүшү кошумча нарктын өлкөдө калышын автоматтык түрдө камсыз кылбайт.
Экспорттун түзүмүндө оң белгилер да бар. 2021-жылга салыштырганда чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалардын экспорту 1,5 эсеге, же 320,5 млн долларга өскөн. Өсүшкө баалуу металлдардын рудалары жана концентраттары, кара металлдар жана алардан жасалган буюмдар, кийим-кече, айнек, пластмасса жана керамикалык продукциялар салым кошкон. Бирок экспорттук жеткирүүлөрдүн 75,9 пайызы КМШ өлкөлөрүнө туура келип, КМШдан тышкаркы рынокторго жөнөтүүлөр бир жылда 42,3 пайызга азайган. Бул географиялык диверсификациянын азырынча жетишсиз экенин көрсөтөт.
Өндүрүшкө байланышкан инвестициялардын көбөйүшү ушул жагдайды өзгөртө ала турган багыттардын бири. 2025-жылы түз чет өлкөлүк инвестициялардын жалпы агымы 1,31 млрд долларга жеткен, бул 2024-жылга салыштырганда 27,3 пайызга көп. Каражаттын 85,7 пайызы кайра иштетүү өнөр жайына, пайдалуу кендерди казууга, соодага, финансылык ортомчулукка жана камсыздандырууга багытталган. Кен казууга салынган инвестиция 2,2 эсеге, кайра иштетүү өндүрүшүнө багытталган каражат 1,8 эсеге көбөйгөн, соодага түшкөн инвестициялар болсо 2,2 эсеге кыскарган. Бул маалыматтар капиталдын бир бөлүгү өндүрүшкө көбүрөөк бурулуп жатканын көрсөткөн маанилүү белги. Ошол эле учурда кайра иштетүү өнөр жайынын кеңейиши канчалык деңгээлде жергиликтүү чийки затты пайдаланат, ички жеткирүүчүлөрдү тартат жана даяр продукцияны экспорттойт деген суроолор ачык бойдон калууда. Кен казуу тармагына инвестиция тартуу экспорттук киреше алып келиши мүмкүн, бирок экономикалык натыйжа чийки затты казып сатуу менен эле чектелбеши керек. Кайра иштетүү, жабдууларды тейлөө, инженердик кызматтар жана кадр даярдоо менен байланыш түзүлгөндө гана инвестициянын таасири кеңири жайылат.
Жумуш орундары жана эмгек акы
Чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканаларда 2025-жылы 70 миң адам иштеген. Бул сан бир жылда 7 миңге, 2021-жылга салыштырганда 9,6 миңге көбөйгөн. Кызматкерлердин 37,3 пайызы өнөр жайда, 28,2 пайызы соодада эмгектенет. Орточо айлык номиналдык эмгек акы 61 883 сом болуп, республика боюнча орточо көрсөткүчтөн 1,5 эсе жогору болгон.
Эмгек акынын жогору болушу чет өлкөлүк капитал катышкан ишканалардын экономиканын өндүрүмдүүлүгү жогору сегменттеринде иштеп жатканын көрсөтүшү мүмкүн. Финансылык ортомчулук жана камсыздандыруу, маалымат жана байланыш, кен казуу тармактарында орточо айлык 92 миңден 105 миң сомго чейинки деңгээлде катталган. Бирок бул сандарды бардык кызматкерлердин кирешеси бирдей жогору деген мааниде кабыл алууга болбойт: тармактар жана кесиптер боюнча айырма чоң болушу мүмкүн.
Инвестициянын сапатын жумуш орундардын саны менен гана өлчөө жетишсиз. Жергиликтүү адистердин квалификациясы жогорулап жатабы, технология жана башкаруу тажрыйбасы өлкө ичинде калып жатабы, чакан жана орто ишканалар ири инвесторлордун жеткирүү чынжырына кошула алабы – ушул суроолор да маанилүү. Эгер ишкана жергиликтүү эмгекти, кызматтарды жана чийки затты көбүрөөк колдонсо, анын экономикалык таасири өзүнүн түз өндүрүшү менен чектелбейт.
Ким канча пайда тапты?
2025-жылы чет өлкөлүк капиталы бар ишканалардын сальдолоштурулган финансылык натыйжасы 109,3 млрд сом пайда болгон, бул 2024-жылдагы көрсөткүчтөн 1,8 эсе көп. Ири пайда кайра иштетүү өндүрүшүндө (46,5 млрд сом), соодада (42,2 млрд сом), кен казууда (16,1 млрд сом) жана байланыш тармагында (7,2 млрд сом) өлчөмүндө катталган. Ошол эле учурда электр энергиясы, газ жана буу менен камсыздоо тармагындагы ишканалардын чыгымы 14,2 млрд сомго жеткен.
Жалпы жыйынтык оң болгону менен ишканалардын финансылык абалы бирдей эмес. Отчет берген ишканалардын 30,6 пайызы рентабелдүү болгон; алардын жалпы пайдасы 153,7 млрд сомду түзгөн. Чыгашалуу ишканалардын үлүшү 31,5 пайызга жетип, чыгымдары 44,5 млрд сом болгон. Демек, сектордун жалпы пайдасы жогорулаганы менен ишканалардын олуттуу бөлүгү чыгым менен иштеп жатат.
Дагы бир маанилүү белги – бүтө элек курулуштун көлөмү. 2025-жылдын аягында чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканаларга туура келген бүтпөгөн курулуш 79,4 млрд сомго жетип, анын республика боюнча жалпы көлөмүндөгү үлүшү бир жылда 5,9 пайыздык пунктка өскөн. Бүтпөгөн объекттердин көбөйүшү ар дайым эле көйгөйдү билдирбейт: ири долбоорлор бир нече жылга созулушу мүмкүн. Бирок курулуштун мөөнөтү узарып, каражат өндүрүшкө кеч кирсе, инвестициянын экономикалык кайтарымы да кечеңдейт. Ошондуктан жарыяланган инвестициянын көлөмүн ишке кирген кубаттуулук жана бүткөн долбоорлор менен салыштыруу зарыл.
Аймактар үчүн мүмкүнчүлүк
Чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалардын 87 пайыздан ашыгы Бишкекте иш жүргүзөт. Тышкы соода жүгүртүүдөгү алардын соода операцияларынын 97,7 пайызы да борбор калаага туура келет. Бул инфраструктуранын, кадрлардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн жана рынокко жетүүнүн борбордо топтолушу инвестор үчүн маанилүү экенин көрсөтөт.
Чет элдик капиталдын аймактардагы салмагы бирдей эмес. Талас облусунда чет өлкөлүк инвестициялары бар ишканалар жалпы өнөр жай өндүрүшүнүн 90,3 пайызын, Нарын облусунда 50,4 пайызын, Ош облусунда 49,3 пайызын, Жалал-Абадда 48,5 пайызын өндүргөн. Бул көрсөткүчтөр айрым аймактарда чет өлкөлүк капиталдын ролу өзгөчө чоң экенин билдирет. Ошол эле учурда мындай үлүштөрдү инвестициянын абсолюттук көлөмү же калктын кирешеси менен чаташтырбоо керек: салыштырма салмак жергиликтүү өнөр жайдын жалпы көлөмүнө да байланыштуу.
Аймактык тең салмак үчүн инвесторлорду чакыруу эле жетишсиз. Долбоор иштей турган жерде электр энергиясынын ишенимдүүлүгү, жол, суу, байланыш, кесиптик билим берүү жана жер тилкелерине жетүү маселелери чечилүүгө тийиш. Мындан тышкары, аймактарда бир нече ири ишканага көз каранды болуп калбоо үчүн жергиликтүү чакан бизнеске жеткирүүчү, тейлөөчү жана кайра иштетүүчү катары кошулуу мүмкүнчүлүгү түзүлүшү керек.
Инвестициянын натыйжасын кантип күчөтүүгө болот?
2025-жылдагы статистика чет өлкөлүк капитал Кыргызстандын экономикасына олуттуу салым кошуп жатканын тастыктайт: кошумча нарк көбөйгөн, жумуш менен камсыз болгондордун саны өскөн, түз инвестициялардын агымы арбыган. Бирок ошол эле маалыматтар үч негизги маселени көрсөтөт. Биринчиден, инвестициялардын жана ишканалардын географиялык жайгашуусу борбордо топтолгон. Экинчиден, тышкы соодада импорт экспорттон кыйла тез өсүп, терс сальдо кеңейген. Үчүнчүдөн, инвестициялык активдүүлүк өндүрүшкө гана эмес, соодага жана кен казууга да таянат; алардын өлкө ичинде түзгөн кошумча наркы жана узак мөөнөттүү байланыштары ар башка болушу мүмкүн.
Ошондуктан мамлекеттик саясаттын максаты инвестициянын жалпы көлөмүн көбөйтүү менен чектелбеши керек. Ар бир ири долбоор боюнча өлкө ичинде канча кошумча нарк түзүлөрүн, канча жергиликтүү кызматкер даярдаларын, жергиликтүү ишканалар канчалык тартыларын жана экспорттук мүмкүнчүлүк кандай кеңейерин баалоо маанилүү. Бул үчүн инвестициянын көлөмү менен катар анын сапатын көрсөткөн көрсөткүчтөрдү да (ишке кирген объекттер, өндүрүштүк кубаттуулук, жергиликтүү сатып алуулар, экспорттун түзүмү, эмгек өндүрүмдүүлүгү жана туруктуу жумуш орундар) байкоого болот. Мындан тышкары, чет өлкөлүк капиталды өлкөгө тартууда инвестор үчүн жеңилдиктин өзү эле жетишсиз; ал долбоорду белгиленген мөөнөттө ишке киргизе аларына жана узак мөөнөттүү пландарын эсептей аларына ишениши керек.
Чет элдик инвестицияны четке кагуу же ага ашыкча үмүт артуу – экөө тең туура эмес мамиле. Капитал өндүрүштү жаңыртып, технология алып келип, жаңы рынокторго жол ачышы мүмкүн. Бирок мындай натыйжа өзүнөн өзү жаралбайт. Ал жергиликтүү ишканалар менен байланыш түзүлгөндө, даяр продукциянын үлүшү өскөндө жана инвестиция өлкөнүн өндүрүштүк мүмкүнчүлүгүн кеңейткенде пайда болот. Андыктан Кыргызстандын алдында инвестиция тартууну сандык жарыштан экономикалык сапат маселесине айландыруу милдети турат.
Курманбек Мамбетов,
«Кыргыз Туусу».
