КР Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин 2026-2027-жылдарга карата мамлекеттик социалдык буюрутмасынын алкагында даярдалган бул макалада жазуучу Чыңгыз Айтматовдун «Кызыл алма» аңгемесиндеги каармандардын дүйнөсү, аруу сезимдердин бийиктиги жана жаш муундар үчүн анын изги сабактары талданат.
Залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун “Кызыл алма” аңгемеси адамдын жан дүйнөсүндөгү тунук сезимдерди, өкүнүч менен үмүттү айкалыштырган улуу махабаттын руханий эстелиги. Бул чыгарма бир караганда катардагы эле бир үй-бүлөнүн турмушун, жаштык кездеги сезимдерин баяндагандай көрүнгөнү менен, анын түпкү маңызында Айтматовго гана мүнөздүү болгон терең философиялык маани, мезгил менен адамдын ортосундагы мамиле жана чыныгы аруулук жатат. Чыгармадагы ар бир каармандын кубаныч-кайгысы аркылуу тунук сүйүүнү даңазалоо, аны убагында баалай билүү жана сактап калуу идеясы даана чагылдырылган.
Сүрөтчү Исабековдун образы бүтүндөй чыгарманын негизги өзөгүн түзөт. Ал өзүнүн жаш кездеги таза, аруу, бирок жоопсуз калган махабатын жылдар бою жүрөгүндө сактап, ошол тунук элестин шооласы менен жашап келген калемгер. Жаштыктын деми менен студенттик жылдарда Фрунзенин паркында кокусунан көргөн бейтааныш кызга болгон ашыктыгы анын бүткүл жан дүйнөсүн жана дүйнөтаанымын өзгөрткөн. Бирок Исабековдун башкы трагедиясы анын кол жеткис идеалын реалдуу турмушунан өйдө коюп, жанындагы жубайы Сабиранын ички дүйнөсүнө үңүлүүгө аракет кылбагандыгында. Анын өнөрканасы да ушул ички тунгуюктун күзгүсү сыяктуу, андагы жарык менен көлөкөнүн кагылышуусу, бүтпөй калган эскиздер, чачылган боёктор Исабековдун жан дүйнөсүндөгү тынчсызданууну, анын турмуш менен искусствонун ортосунда чачыранды болуп жатканын айгинелейт. Сүрөтчү чыныгы сүйүү бул суктануу же сулуулукка таазим этүү эле эмес, ал күнүмдүк камкордук, түшүнүү жана эки тараптуу жоопкерчилик экенин кеч болсо да аңдаганы менен баалуу.
Чыгармага өзгөчө көркөмдүк менен сырдуулук тартуулаган образ - бул аты аталбаган студент кыздын (бейтааныш сулуунун) образы. Автор ага атайын ысым да берген эмес, анткени ал жөн гана реалдуу каарман эмес, кол тийгис сулуулуктун жана махабаттын туу чокусу катары сүрөттөлөт. Фрунзенин күзгү парктарынын биринде жолуктурган ошол кыздын баскан-тургандагы сыпайылыгы, көз карашындагы тунуктук Исабековдун сүрөтчүлүк туюмун селт эттирген. Бул жөн гана эркектин аялга суктануусу эмес, сүрөтчүнүн ошол дидардан болмуштун терең гармониясын табуусу эле. Күзгү бакчадан кокусунан табылган ажайып кызыл алманы сүрөтчү ошол кызга сунууга умтулат. Ал алма Исабековдун дилиндеги тунук сезимдин, аруулуктун символу болчу. Бирок кыздын алманы кабыл албай өтүп кетиши сүрөтчүнүн дилинде чексиз өксүк калтырганы менен, анын аң-сезиминде түбөлүктүү, булганбаган идеалды сактап калат. Айтматов бул каармандын образы аркылуу сулуулукту сүрөттөөнүн чебер ыкмасын колдонгон, башкача айтканда, сары жалбырактардын шатырашы, салкын аба, эки жаш адамдын бири-бирин аңдаган же байкабай өткөн көз караштары окурмандын көз алдына жандуу полотно болуп тартылат.
Бул аңгеменин негизинде тартылган көркөм тасмада сүрөтчү Исабековдун махабаткка умтулган дүйнөсүн белгилүү актер, кыргыз киносунун корифейи Сүймөнкул Чокморов өзгөчө чеберчилик менен ачып берген. Чокморов өзү да сүрөтчүлүк өнөрдүн ээси болгондуктан, Исабековдун ички карама-каршылыктуу сезимдерин, арзуу менен өкүнүчтүн ортосундагы калемгерлик эргүүнүн азабын терең чагылдырган. Актёрдун кайталангыс өзгөчөлүгү, салмактуу көз карашы жана буулуккан сезими -сүрөтчүнүн кагаз бетине түшпөй, жүрөгүндө катылган сырдуу дүйнөсүн экранда тирилткен. Сүймөнкул Чокморов сүрөтчүнүн ролу аркылуу каармандын эле образын жаратпастан, өнөр адамынын сулуулукка болгон табынуусун жана реалдуу турмуштагы жан дүйнө жалгыздыгын көрүүчүнүн жүрөгүнө жеткире алган.
Сүрөтчүнүн бүткүл өмүрүндө закымда көрүнүп-көрүнбөгөн элес сыяктуу сакталган бейтааныш студент кыздын образын таланттуу актриса Таттыбүбү Турсунбаева кино тасмада өзгөчө көркөмдүктө чагылдырган. Турсунбаеванын табият тартуулаган сулуулугу, сүрөттөп айткыс ажары жана көздөрүндөгү тунук нур Айтматовдун калеминен жаралган кол жеткис, аруу идеалды толугу менен ишке ашырган. Экрандагы анын ар бир баскан кадамы, байкамаксан болгон көз карашы сүрөтчүнүн да, көрүүчүлөрдүн да жүрөгүндө сакталып калган. Турсунбаева жараткан студент кыздын образы сүрөтчүнүн өмүр бою издеген искусстводогу шайкештиктин жана кол жеткис махабаттын жандуу эстелигине айланган.
Сабиранын образы болсо турмуштун ысык-суугуна чыдаган жана сүйүүдөгү трагедиялуу жалгыздыкты баштан кечирген аялзаты. Ал жолдошун чын дилинен сүйгөн, анын сүрөтчүлүк талантына таазим эткен, бирок күйөөсүнүн жүрөгүндө өзүнө орун жоктугун, анын ой-кыялы башка бир белгисиз элеске байланганын сезген адам. Сабира өмүрлүк жарынын муздактыгынан канчалык жабыркаса да, кадырын жоготпой, үй-бүлөлүк очокту сактоого аракет кылат.
Ал эми кичинекей Анара үй-бүлөдөгү муздап бараткан мамилелерди кайрадан эритүүчү, эки башка багытка кетип бараткан ата-эненин ортосундагы көпүрө, келечектеги үмүттүн символу. Анаранын тазалыгы, анын кызыл алманы көрүп кубанганы, шыңгыр күлкүсү аркылуу сүрөтчү өзүнүн жоготуп алган аруулугуна кайрадан кайтып келет. Ата катары Исабеков кызынын кубанычынан баягы студент кызга айта албай калган сезими кайрадан тирилгенин, бирок бул ирет кыйла реалдуу жана маанилүүрөөк экендигин туят. Дал ушул жерден «кызыл алма» терең маанилүү көркөм образ катары өзүнүн өнүгүүсүнүн туу чокусуна жетет.
Советтик доордо коомдук милдеттер, эмгек, социалисттик адеп-ахлак алдыңкы планга чыгып, адамдын жан дүйнөсү, анын кайгы-капасы экинчи орунга сүрүлүп калчу. Айтматов дал ушул мезгилде адамдын ички дүйнөсүнүн, жеке махабатынын, жубайлардын ортосундагы руханий жакындыктын канчалык маанилүү экенин баса белгилеген. Коомдо калыптанган “үлгүлүү советтик үй-бүлө” деген ураандын артында айрым учурда руханий чачырандылык, сүйүүсүз жашоо, адамдардын бири-бирине бөтөн болуп калуу коркунучун жазуучу тайманбай көрсөткөн. Социалдык система канчалык өнүкпөсүн, материалдык шарттар канчалык түзүлбөсүн, эгерде адамдын жүрөгүндө жылуулук болбосо, коомдук ийгиликтердин баары кунарсыз экенин автор далилдейт.
Улуу махабаттын аруулугу чагылдырылган “Кызыл алма” чыгармасында Айтматов сүйүүнүн дайыма эле жеңил же кубанычтуу боло бербесин, анын аркасында өкүнүч, өксүк жана изденүү жатканын ачып берген. Бирок чыныгы махабат убакыттын өтүшү менен өчүп калбайт, ал адамдын дүйнөтаанымын өзгөртүп, аны калемгер катары, инсан катары калыптандырат. Сүрөтчү катары Исабеков өзүнүн эң мыкты эмгектерин дал ушул ички трагедиянын, ушул эки башка сулуулуктун, тактап айтканда, кыялдагы аруулук менен реалдулуктун кагылышуусунан кийин жаратат.
Бүгүнкү ылдамдашкан, социалдык тармактар, виртуалдык иллюзиялар жана үстүртөн мамилелер басымдуулук кылган заманда жаштар ушул чыгарма аркылуу сезимдердин чыныгы наркын аңдай алат. “Кызыл алма” жаштарга жасалма же экран артындагы кооз көрүнгөн кыялдардын артынан кууп жүрүп, жанындагы чыныгы жылуулукту, ишенимдүү өмүрлүк жолдошун, реалдуу бактыны байкабай жоготуп албоону эскертет. Исабековдун тагдыры аркылуу жаштар өмүрдөгү эң башкысы сырткы кооздук эмес, ички дүйнөнүн жакындыгы, түшүнүшүү жана туруктуулук экенин түшүнүшөт.
Мындан сырткары, чыгарма мамиледеги ачык баарлашуунун канчалык маанилүү экенин көрсөтөт. Жубайлардын ортосундагы сырларды ичке катуу, тунжураган жымжырттык же өткөндүн өксүгүнө туткундалуу аралыкты алыстатып, ажырымга алып келиши мүмкүн. Сабиранын образы чыдамкайлык менен акылмандыктын үлгүсү болсо, Анаранын образы үй-бүлөлүк мээрим гана турмуштагы ар кандай кризистерди жеңип чыгууга мүмкүндүк берерин далилдейт. Чыныгы сүйүү адамды куру кыялдардын сазына батырбай, тескерисинче, аны изгиликке, чыгармачылыкка жана коомго пайдалуу эмгек кылууга багытташы зарыл.
Махабат – адам баласына берилген эң ыйык белек, жан дүйнөнү тазалап, бийиктикке көтөргөн улуу кубат. Сүйүү менен сулуулук – бул жөн гана көздүн кумары же убактылуу тартылуу эмес, эки жүрөктүн бир нукта согушу, ааламдын аруулугуна таазим этүү. Нагыз ашыктык адамды караңгылыктан жарыкка алып чыгып, өмүргө терең маани тартуулайт. Эгерде ушул ыйык сезим болбосо, сулуулук да өзүнүн сыйкырдуу касиетин жоготуп, жөн гана муздак формага айланат. Ошондуктан, тунук махабатка таазим этүү, аны туу тутуу ар бир инсандын руханий жактан жетилишин жана дилинин тазалыгын айгинелеген башкы тараза.
Ал эми сүйүүсүз, сезимсиз түптөлгөн очок канчалык бекем көрүнбөсүн, түбү бош пайдубалга окшош. Бири-бирине болгон ысык ыкласы, жылуулугу жана ички ынактыгы жок курулган мамиле убакыттын бир аз эле сыноосуна туруштук бере албай, акыры ажырашуу, бөлүнүү менен аяктайт. Бир чатырдын астында бөтөн адамдардай жашоонун өзү ажырашуунун эң оор, азаптуу түрү. Чыңгыз Айтматов дал ушул ачуу чындыкты эскертип, жүрөктөн чыкпаган жасалма мамилелер үй-бүлөнү кулатууга алып келерин, ал эми чыныгы сүйүү гана адамдарды түбөлүккө туташтырып турган жалгыз руханий көпүрө экенин айкын көрсөтөт.
Чыңгыз Айтматовдун “Кызыл алма” аңгемеси мезгилдин сыноосунан өткөн, адамзаттын түбөлүктүү баалуулуктарын даңазалаган чыгарма. Андагы каармандардын тагдыры, студент кыздын ажайып сулуулугу менен сүрөтчүгө тартуулаган эргүүсү, Сабиранын чыдамкайлыгы, Анаранын тунуктугу, социалдык жагдай жана чыгармадагы тереңдик ар бир окурманды өз жашоосуна, өзүнүн айланасындагы адамдарга болгон мамилесине кайрадан сереп салууга үндөйт. «Кызыл алма» аңгемеси кол жеткис сулуулукту даңазалаган, жүрөктүн тазалыгын жоготпоого, тунук сезимди баалай билүүгө жана жашоонун ар бир көз ирмеминдеги сүйүүнү кабыл алууга жасалган улуу чакырык.
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»
