Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин классикалык адабий жана эпикалык мурастарды кеңири жайылтууга, жаштарда туруктуу руханий-адеп-ахлактык баалуулуктарды, жарандык жоопкерчиликти калыптандырууга жана улуттук өзгөчөлүктү бекемдөөгө багытталган мамлекеттик социалдык буюртмасынын «Кыргыз адабиятынын каармандарынын образдарын чагылдыруу» долбоорунун алкагында акын Кемел Белековдун ырларындагы өмүр менен өлүм, чындык менен жалган концепциясы тууралуу сөз кылабыз.
Акын Кемел Белеков улуттук адабиятка өткөн кылымдын 60-жылдарынын аягынан аралаша баштап, 90-жылдардын этегине чейин үзбөй катышты. Бул жылдар аралыгында “Турна чакырык” (1984-ж.), “Уйкусуз түндүн ырлары” (1989-ж.), “Ку-ка-ре-ку” (1991-ж.), “Залкар” (1996-ж.) ырлар жана көркөм-публицистикалык китептери жарыкка чыкты. Ыр китептеринин саны аз болгону менен, ал саз жазды, сырдуу жазды, өзүнө гана таандык, башка эч ким кайталап жаза албаган кайталангыс теманы тапты.
Ал – “Өлүк шаар” ырлар түрмөгү. Бул түрмөккө кирген ырлар – мээңди карытып, акылыңды арытып, каныңды калтыраткан картина. Бул ырларды окуганда, кыл калем чеберлеринен Питер Брейгелдин (Улуусу) «Өлүмдүн салтанаты» (The Triumph of Death, ~1562) менен Сальвадор Далинин «Согуштун жүзү» (The Face of War, 1940) картинасы эске түшөт. Акын Кемел Белековдун «Өлүк шаар» ырлар түрмөгү — улуттук поэзиядагы философиялык-элегиялык лириканын, метафоралык ой толгоонун жаркын үлгүсү. Ыр түрмөк башынан аягына чейин өмүр менен өлүмдүн, тиричилик менен түбөлүктүүлүктүн, туруктуулук менен өткөөлдүктүн ортосундагы түбөлүктүү диалогду чагылдырат.
Өмүр менен өлүмдүн ажырагыстыгы, бир бүтүндүгү тууралуу бул ырларды ар бир жолу кайталап окуган сайын жүрөк титиреп, ичиң өрттөнүп бүлүнөт; бир саамга оозуңдан сөзүң түшүп, нес боло, өңүң тукабадай бозорот. Эмнеге дегенде, ал эч ким батынып айта албаган, айтуудан башын ала качкан катаал чындыкты жазганында! Жөн эле жазып койбой, тирүүлүктүн ушул катаал чындыгын жылаңачтап туруп ачып, өмүр менен өлүм деген түбөлүктүү чек арада окурманды Аалам менен жападан жалгыз калтырганында.
Ырлар түрмөгүнүн негизги алтын казыгы — «Өлүкшаар» (Көрүстөн) образ-метафорасы, өлүк шаар концепциясы. Акын өзү жазмакчы: “Буудайдын барар жери тегирмен / Адамдын барар жери көрүстөн. Бул аза бойду дүркүрөтүп, акыл-эсти аңтар-теңтер кылып, жүрөктү үшүткөн катаал чындык, жашоонун айныгыс мыйзамы. Бул мыйзамга альтернатива жок. Акын көрүстөндү жөн гана сөөк коюлган жай катары эмес, тирүүлөрдүн дүйнөсүнө жанаша жашаган, өзүнүн ички тартиби, тарыхы жана кайгысы бар өзүнчө бир шаар, социалдык философиялык мейкиндик катары сүрөттөйт.
ӨЛҮКШААР
Өлүкшаарда турам дале кардыгып…
Өлүк эмес тирүү жанды жөөлүткөн
Ата-бабам көргөн көздү талдырып,
Деги качан шаар курчу эле өлүктөн?..
Бул төрт сап — кыргыз поэзиясындагы бейиттердин архитектурасына, көрүстөн шаарынын ашыкча шаан-шөкөттүү курулушуна жана анын артындагы социалдык-философиялык маселеге карата айтылган курч сын жана эстетикалык чакырык. Ырдын негизги максаты — тирүүлөрдүн өлүктөргө арнап заңкайган эстеликтерди, кооз күмбөздөрдү куруп, бейитти кадимки “шаарга” айландырып жатканына карата өкүнүч жана таң калуу. Негизги идеясы — өлүм дүйнөсү шаан-шөкөттү, атаандаштыкты же байлыкты көрсөтчү жер эмес, ал жөнөкөйлүктү жана тобокелдикти талап кылат.
«Өлүкшаарда турам дале кардыгып…» — лирикалык каарман бейиттерди аралап баратып, көрүнгөн сүрдүү, бийик, ашыкча кооздолгон күмбөздөрдү көрүп үнү бүтүп, сөз таппай, рухий жактан чарчап, тунжурап турат. «Өлүк эмес тирүү жанды жөөлүткөн» — бул жердеги заңкайган курулуштар өлүктөргө эмес, тирүүлөрдүн атак-эңсеген сезимине, атаандаштыгына же “адамдар эмне дейт” деген коркунучуна кызмат кылат. Бул көрүнүш тирүү адамдардын акыл-эсин жеңилдетпей, тескерисинче жөөлүтөт, түшүнүксүз абалга кептейт. «Ата-бабам көргөн көздү талдырып, / Деги качан шаар курчу эле өлүктөн?..» — кыргыздын салттуу түшүнүгүндө кабыр жөнөкөй, ашыкча жасалгасыз болушу керек деген эстетика бар. Ата-бабалар эч качан кабырстанды шаарга айланткан эмес. Акын ушул улуттук жана диний түшүнүккө таянуу менен тирүүлөрдүн бул жоругуна суроо салат.
ЭҢСЕЙ ТУРГАН ЖАЙ ЭМЕС
Көрүстөн көрсөм козголот неге делебем,
Өлүкшаар сүрдүү, өлүкшаар калбаат, ары шаа.
Карагым, тыңда, тирүү жан эңсер жай эмес,
Ар адам мында тагынан тайган падыша,
Ар аял мында багынан тайган каныша.
Бул ыр — өлүм алдындагы адамдардын теңдигин, тирүүлүктөгү бийлик менен бак-талайдын убактылуулугун көрсөткөн философиялык сүрөттөө. Акындын акылды айран кылган ыр саптарында көрүстөн (өлүкшаар) — адам баласынын даражасына, байлыгына же сулуулугуна карабай, бардыгын бирдей даражага алып келген түбөлүктүү аялдама катары сүрөттөлөт. Негизги идеясы — жашоодогу падышалык да, канышалык бак да өлүмдүн алдында алсыз жана убактылуу.
«Делебем козголот» — көрүстөндөн коркуу эмес, тескерисинче, анын заңкайган жымжырттыгынан каармандардын ички дүйнөсү өзгөчө бир ойго батып, сырдуу толкундоого түшөрүн билдирет. «Өлүкшаар сүрдүү, өлүкшаар калбаат, ары шаа» — бейит дүйнөсүнүн улуулугу, салмактуулугу жана тирүүлөрдүн майда-чүйдө убаракерчилигинен бийик турган сабырдуулугу. «Ар адам мында тагынан тайган падыша / Ар аял мында багынан тайган каныша» — ырдын эң ачык жана ары күчтүү метафорасы. Жашоодо канчалык бийлигиң (падыша) болбосун же бактылуу (каныша) болбо, жер астында баары бирдей даражага түшөт. Өлүм — адамдын коомдогу бардык жасалма макамдарды сыйрып алат.
«Карагым, тыңда…» деген сап ырды сырдашуу мүнөзүнө ээ кылат. Акын окурманга же сүйүктүүсүнө кайрылып, «бул жер эч ким эңсей турган жай эмес» деп эскерткени менен, анын ички улуу сүрүнөн сабак алууга чакырат. Ыр — олуттуу, терең жана философиялык трагизмге бай.
КИМДЕР ӨЛҮК, КИМ ТИРҮҮ
Кимдер тирүү…
Кимдер өлгөн…
Кимдер ай…
Көктө каалгыйт жалгыз алсыз тийген Ай.
Жер үстүндө көртүйшүктөн чарчаган
Жер астында жатат, кара, канча жан.
Мейлиң өлгүн, мейлиң, досум, өлбөгүн,
Мерездикти өнөр кыла көрбөгүн.
Бул ыр — адамгерчилик, моралдык нарк жана чыныгы жашоонун маңызы тууралуу философиялык толгонуу. Акын кадимки өлүм менен руханий өлүмдүн ортосундагы чек араны ачып берет. Ырдын негизги темасы — жашоонун маңызы жана адамдык мүнөздүн адеп-ахлактык тазалыгы. Негизги идеясы — адам пенде катары дем алып, жер үстүндө басып жүрүү али “тирүүлүктү” билдирбейт. Эгер адамдын жүрөгү таштай катып, мерездикке (кайдыгерликке, ташбоордукка) берилсе, ал тирүүлөй эле өлгөнгө барабар.
«Кимдер тирүү… / Кимдер өлгөн… / Кимдер ай… / Көктө каалгыйт жалгыз алсыз тийген Ай.»: Алсыз тийген айдын жарыгында автор айланасына жана ааламга көз чаптырып, тирүүлөр менен өлгөндөрдүн ортосундагы айырма жөнүндө ойго батат. Айдын «алсыз» тийиши — ааламдын да бул суроонун алдында тунжурап, унчукпай турганынын белгиси.
«Жер үстүндө көртүйшүктөн чарчаган / Жер астында жатат, кара, канча жан.»: Бул саптарда жер үстүндөгү бүтпөгөн оокат, майда тиричилик, убаракерчиликтин («көртүйшүктүн») акыры жер астындагы түбөлүктүү бейпилдик менен аяктары айтылат. Адамдар тирүүлүктө канчалык аракет кылбасын, акыры баары ушул жайга келет.
«Мейлиң өлгүн, мейлиң, досум, өлбөгүн, / Мерездикти өнөр кыла көрбөгүн.»: Ырдын эң башкы жыйынтыктоочу саптары. Автор кадимки өлүмдөн да коркунучтуу нерсе — жүрөктүн мерездиги экенин эскертет. Мерездик (кайдыгерлик, ташбоордук, сезимсиздик) — адамды тирүүлөй өлүккө айландыра турган эң жаман өнөр. Автор үчүн пенде катары жашап же өтүп кетүү эмес, “адам” бойдон калуу маанилүү.
ТҮШ
Тоо толкун.
Үмүтсүз жээк.
Каяктамын?..
Кайылмын кара жаным кайыкканга.
Айланам алай-дүлөй.
Бороон айдап,
чатырын шамал тыткан кайыктамын.
Кыйкырам.
Үнүм буулат.
Түш уланат…
Көк деңиз.
Толкун сүргөн табыттамын.
Бул ыр — адамдын психологиялык каатчылыгын, экзистенциалдык коркунучун жана ажал же айласыздык алдындагы алсыздыгын түш метафорасы жана деңиз образы аркылуу туюнткан курч трагедиялуу лирика. Ырдын өзөгүн адамдын ички дүйнөсүндөгү тынчсыздануу, жалгыздык жана айласыздык сезимдери түзөт.
Автор лирикалык каарманынын психологиялык чыңалуусун кадимки түш көрүү абалы аркылуу сүрөттөйт. Бирок бул жөн гана түш эмес, адамдын тирүүлөй туңгуюкка кептелип, өз коркунучтары менен бетме-бет калышын (экзистенциалдык кризисти) чагылдырган ички коркунучтуу аян (кошмар).
«Тоо толкун. / Үмүтсүз жээк. / Каяктамын?..»: «Тоо толкун» — турмуштун же тагдырдын каардуу, сүрлүү күчтөрү. Жээктин «үмүтсүз» болушу каармандын кутулар жайы жоктугун, таянарга тоосу калбаганын билдирет. «Каяктамын?..» деген суроо багытты жоготуудан кабар берет.
«Кайылмын кара жаным кайыкканга. / Айланам алай-дүлөй. / Бороон айдап, / чатырын шамал тыткан кайыктамын.»: Кайык — адамдын убактылуу өмүрүнүн же алсыз денесинин символу. Айланадагы «алай-дүлөй» бороон каармандарды чар тарапка жулуп жатканда, кайыктын чатыры тытылып, коргоочу калканычы калбай калган. «Кайылмын» деген сөз кыйынчылыкка же тагдырдын соккусуна аргасыздан көнүүгө даярдыкты көрсөтөт.
«Кыйкырам. / Үнүм буулат. / Түш уланат…»: Түштөгү эң коркунучтуу секунддар — жардам сурап кыйкырайын десе үн чыкпай, муунду муунга урунткан абал. Бул коомдо же тагдырдын алдында «үнү жетпеген», чарасыз адамдын трагедиясын ачат.
«Көк деңиз. / Толкун сүргөн табыттамын.»: Ырдын эң күчтүү жана акыркы аян-образы. Алгачкы саптарда каарман бороондо калган «кайыкта» болсо, акыркы сапта ал кайык «табытка» айланат. Толкун сүргөн табыт — ажалдын, түбөлүктүү жоголуунун же айласыз моюн сунуунун акыркы чекити.
КАРА ТАШ
Көрүстөн.
Айыл чети.
Жоонтоп дарак.
Ободо жаңырган Ай – орток чырак.
Өктөөсү калган жандай эмнегедир
Өлүкшаар түндө үнсүз онтоп чыгат.
Кадырын кара жандын арман чечип,
Капыстан казанбагы калган бекип.
Калдайган бейитинин башындагы
Кара таш – бир өмүргө койгон чекит.
“Кара таш” — өмүр менен өлүмдүн, түбөлүктүүлүк менен өтмүш дүйнөнүн ортосундагы чек араны терең философиялык жана экспрессивдүү сүрөттөгөн чакан лирикалык шедевр. Ырдын өзөгүндө тирүүлүктүн чындыгы жана өлүмдүн өкүмү турат. Автор кадимки көрүстөндүн көрүнүшүн жөн гана сүрөттөбөстөн, аны метафоралар аркылуу адам баласынын тагдыры, бүтпөй калган арманы катары тереңдетет.
Ыр окурманды өмүрдүн кадырын билүүгө, тирүүлүктүн баалуулугун аңдап жетүүгө чакырат. Автор өлүмдү үрөй учурган коркунуч катары эмес, тирүүлүктүн «ачуу, жылаңач чындыгы» катары көрсөтүп, окурманды капалуу, бирок бийик философиялык сүкүткө чакырат.
Кемел Белековдун «Кара таш» ыры — «өлүкшаар» катары сүрөттөлгөн бейиттеги жымжырттык аркылуу өмүр менен өлүмдүн ачуу чындыгын ачкан терең философиялык лирика. Автор капыстан бекиген казанбак жана бейиттеги кара таш сыяктуу метафоралар аркылуу адам тагдырынын өтмүшүн жана артка кайткыс акыркы чекитин даана туюнтат. Чыгарма окурманды заматта нес кылып, тирүүлүктүн жана ар бир көз ирмемдин кадырын билүүгө чакырат.
КҮЛБӨС КӨЧӨ, ҮРБӨС ИТ
Күнөстүү элет…
Күнөс элет четинде күмбөздүү шаар.
Күмбөздүү шаар ичинде күлбөс көчө.
Күмүш айлар төбөсүн басып турган
Күмбөздөрдү аралайт үрбөс иттер.
“Күлбөс көчө, үрбөс ит” – Мүрзөлөрдүн жымжырттыгын, мезгилдин токтоп калган абалын көркөм сүрөттөгөн таамай деталь.
Бул ыр саптары өмүр менен өлүмдүн, ааламдын чексиздиги менен адам өмүрүнүн убактылуулугунун ортосундагы философиялык контрастты чагылдырган чакан, бирок мааниси терең лирикалык эстелик. Түбөлүктүү «күнөс элет» (өмүр) менен анын четиндеги «күмбөздүү шаар» (өлүм) чектешип турат. Бул адам баласы канчалык өмүр сүрбөсүн, анын аягы ушул “күлбөс көчөгө” келерин билдирет.
«Күнөстүү элет» — өмүрдүн, тиричиликтин, жылуулуктун жана кыймыл-аракеттин символу. «Күмбөздүү шаар» — бейит, мазар. Сөөгү коюлган адамдардын “шаары”, б.а. өлүм дүйнөсү. «Күлбөс көчө» — өлүмдүн түбөлүктүү жымжырттыгы. Бул жерде кайгы да, кубаныч да (күлүү да) жок, мезгил токтоп калган. «Үрбөс иттер» — тирүүлөр дүйнөсүнө мүнөздүү добуштардын, дүрбөлөңдүн жоктугу. Адатта, айылды/шаарды кайтарган иттер үрөт, ал эми мүрзөдөгү “иттер” (же алардын элестери) да жымжырттыкты бузбайт. Күмүш ай: Түбөлүктүү табияттын жана мезгилдин өтүшүнүн символу катары «күмбөздүү шаарды» жогорку жактан күзөтүп турат.
Ыр абдан сырдуу, сабырдуу жана салмактуу. Ал окурманды коркунучка эмес, терең ойго батырат.
КАРЫЯ
Үмүт жетим.
Сөз жетим.
Жалкы баары.
Урпак үнү үзүлгөн ара белден.
Тартып турган кара жер карыяны
Түртүп турат таягы кара жерден.
Касаба тоо.
Кара жер.
Булут көчүп.
Алай-дүлөй арада тозоң учкан.
Аргасыздан ажалга моюн сунуп,
Кулдугунан Кудайдын бошонушкан
Кунар качып,
Жаш өтүп,
Жамал өчүп,
Жалгашалбай жалганга куту учкан.
Өлүкшаарга акыры көчүп гана
Кулдугунан Кудайдын кутулушкан.
Бул ыр — карылык, өмүрдүн соңу, жалгыздык жана адамдын жаратканга болгон кулдугу менен өлүмдүн ортосундагы мистикалык-философиялык байланышты ачкан терең трагедиялуу лирика.
Ырдын борборунда өмүрүнүн акыркы босогосунда турган, жалгыз калган Карыянын образ-абалы турат. Негизги идеясы — адам баласы канчалык өмүр сүрбөсүн, карылык менен жалгыздык келгенде «жалган дүйнөнүн» бардык наркы качып, акыры түбөлүктүүлүккө («өлүкшаарга») көчүү аркылуу гана убактылуу тиричиликтин түйшүгүнөн кутулары сүрөттөлөт.
«Үмүт жетим, сөз жетим, жалкы баары» — карыянын айланасындагы толук жалгыздыкты, рухий жактан колдоосуз калганын жана сүйлөшөр кишиси, эртеңкиге болгон үмүтү өчкөнүн билдирет. «Урпак үнү үзүлгөн ара белден» — артында туяк калбаган же артындагы муун менен байланышы үзүлгөн трагедиялуу абалы. «Тартып турган кара жер карыяны / Түртүп турат таягы кара жерден» — абдан күчтүү табигый жана философиялык детал. Табигый таяныч болгон таяк карыяны өйдө түртүп кармап турса, жердин тартылуу күчү (өлүм) аны өзүнө тартып турат. Таяк – карылыктын жана жашоо үчүн акыркы күрөшүнүн символу. Карыяны өзүнө тартып жаткан Жер менен өмүрдүн ортосундагы акыркы, алсыз тирек.
«Өлүкшаар» — бейит, мазар. Адамдардын жашоодон өтүп, түбөлүктүү мекенине айланчу жайы.
Ырда Кудайга болгон моюн сунуу жана өлүм маселеси өзгөчө планда берилген: «Аргасыздан ажалга моюн сунуп, / Кулдугунан Кудайдын бошонушкан… / Кулдугунан Кудайдын кутулушкан.» Бул жерде өлүм — тирүүлүктөгү сыноолордон, пенделик түйшүктөн жана милдеттерден (“Кудайдын кулдугунан”) бошонуунун, толук бейпилдикке өтүүнүн символу катары каралат. Адам жалган дүйнөдө канчалык аракет кылбасын, кунары качып («жамал өчүп»), ажалга чарасыз моюн сунат.
САЛЫЙ АПА АРМАНЫ
«Күт мени, канчык, калганын
Кайрылып келип айтамын!».
Ачуусу менен жыланбоор
Камчыны жонго басты да,
Бастырып кетти астыга…
Керээзи ошол.
Кан кечкен
казаттан абаң кайтпады,
Ажалсыз мендей жесирге
Камдаган кебин айтпады.
А менде кайдан актануу…
Бул ыр — Улуу Ата Мекендик согуштун (же жалпы эле кандуу согуштун) айынан өмүр бою жесир калып, арман менен күн кечирген Салый апанын образы аркылуу аялзатынын трагедиясын, ачуу тагдырын жана оор психологиялык драмасын ачкан лирикалык сүрөттөө. Согуштан кайтпай калган түгөйүн күткөн аялдын психологиялык абалы, сүйүүсү жок жашоонун ызасы, намыс менен сезимдин кагылышы, азаптуу жалгыздыгы драмалуу сүрөттөлөт.
Ырдын негизги темасы — согушка кетип кайрылып келбеген жубай, анын артында калган аялдын өмүр бою тартышкан азабы, түшүнүксүз өкүнүчү жана моралдык жүгү. Негизги идеясы — согуш Ата Мекенди коргоо менен бирге, миңдеген үй-бүлөлөрдүн ортосундагы сырдашууну, кечиримди жана сүйүүнү акыркы ирет айттырбай, жарым жолдо убара кылган аоесуз кубулуш.
«Күт мени, канчык, калганын / Кайрылып келип айтамын!» / Ачуусу менен жыланбоор / Камчыны жонго басты да, / Бастырып кетти астыга…»: Күйөөсү согушка кетер алдында жубайына ачууланып, оор сөз айтып, камчы менен камчылап кетет. Бул тиричиликтеги убактылуу таарыныч же кызганыч болушу мүмкүн, бирок ушул ачуу сөз менен заардуу камчы жубайлардын ортосундагы эң акыркы байланыш болуп калат.
«Керээзи ошол. / Кан кечкен казаттан абаң кайтпады, / Ажалсыз мендей жесирге / Камдаган кебин айтпады.»: Күйөөсүнүн эң акыркы «керээзи» — ачууланып айткан катуу сөзү менен камчысы болуп калды. Ал кайтып келип, айта турган кебин айтууга, ачуусун таратууга же кечирим суроого жетишкен жок. Анын согуштан кайтпай калышы Салый апа үчүн түбөлүктүү айыкпас жарага айланат.
«А менде кайдан актануу…»: Салый апа өзүн актай да албайт, анткени каршы тарапта турган адамы жок (ал курман болгон). Ал өмүр бою ушул «айтылбай калган кептин», “эмне үчүн мындай болду?” деген жоопсуз суроонун жана «күнөөлүүмүнбү?» деген ички моралдык азаптын туткунунда калат. «Жыланбоор камчы» — согуштун алдындагы коштошуунун, турмуштун катаалдыгынын жана өмүр бою өчпөй турган моралдык тактын символу.
Ыр жөн гана «патриоттук» согуш темасын эмес, адамдардын жеке трагедиясын, тиричиликтеги оор мамилелерди жана айтылбай калган арманды жашырбай, ачык-айкын сүрөттөйт. Мээрим менен коштошуунун ордуна ачуу менен коштошуу келип чыгып, анын соңу калыбына келгис трагедияга айланган.
Кемел Белековдун бул ырлар түрмөгү аргасыздык же пессимисттик маанайда гана жазылган эмес. Тескерисинче, өлүмдү эстөө аркылуу тирүүлүктүн кадырын билүүгө, мерездиктен алыс болууга («Мерездикти өнөр кыла көрбөгүн»), ар бир адамдын ичиндеги адеп-ахлактык тазалыкты сактоого чакырат. Ал эми жыйнактын соңундагы «Ар башта чокчойгон кудай отурат» деген сап адамдын сырткы формасы же диний айырмачылыгы эмес, ички дүйнөсүндөгү адептик-рухий «кудайлык» тазалыгы башкы орунда турарын билдирет.
К. Белековдун «Өлүк шаар» түрмөгү — философтук тереңдиги, метафоралык каныккандыгы жана драмалык чыңалуусу менен айырмаланган, адамды өмүр, тагдыр, убакыт жана түбөлүктүүлүк тууралуу олуттуу ойго салган нарктуу лирика.
Болотбек ТАШТАНАЛИЕВ, “Кыргыз Туусу”
