2026-жылдагы химия боюнча Нобель сыйлыгы француз химиги Анри Каганга жана жапониялык окумуштуу Кэнсо Соаиге ыйгарылды. Алар асимметриялуу органикалык синтездеги сызыктуу эмес эффекттерди жана автокатализди ачып, молекулалардын күзгүдөгүдөй эки формасынын биринин артыкчылыктуу пайда болушун түшүндүрүүгө салым кошкон.
Нобель комитетинин маалыматына ылайык, алардын эмгеги химиядагы бир кылымдан ашуун убакыттан бери табышмак болуп келген гомохиралдуулук — тирүү организмдерде молекулалардын күзгүдөгү эки формасынын биринин басымдуулук кылышы — кандайча пайда болушу мүмкүн деген суроого жооп табууга жол ачты.
Айрым молекулалар, анын ичинде аминокислоталар, бири-биринин күзгүдөгү чагылуусу болгон эки формада кездешет. Бирок тирүү организмдерде алардын бир гана формасы басымдуулук кылат. Каган химиялык реакцияларда ушул формалардын биринин үлүшүн күчөтүүгө болорун көрсөткөн. Ал эми Соаи кийин автокаталитикалык реакцияны иштеп чыгып, молекуланын бир формасынын артыкчылыгын өзүнөн-өзү күчөтүүгө мүмкүн экенин далилдеген.
Бул ачылыш фармацевтика үчүн өзгөчө мааниге ээ. Себеби бир эле химиялык заттын күзгүдөгү эки формасы организмге ар башка таасир этиши мүмкүн: алардын бири дарылык касиетке ээ болсо, экинчиси керексиз же зыяндуу таасир жаратышы ыктымал. Ошондуктан керектүү молекулалык форманы так алуу дары-дармек өндүрүшүндө маанилүү.
Каган менен Соаинин эмгектери ошондой эле жаңы материалдарды, жыпар жыттуу заттарды жана башка химиялык продуктуларды иштеп чыгууда колдонулуучу реакцияларды так көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берген.
Нобель комитетинин химия боюнча төрагасы Хайнер Линкенин айтымында, окумуштуулар гомохиралдуулуктун өзүнөн-өзү пайда болушуна байланышкан кылымдык химиялык табышмакты чечүүгө жол ачышкан.
