Тарыхый жеңиш — көптөр күтпөгөн, бирок акыркы жылдары ырааттуу жүргүзүлгөн иш-аракеттердин жыйынтыгы. Кыргызстандын 2027–2028-жылдарга БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөсү болуп шайланышы Борбор Азия тууралуу дүйнөлүк аренадагы өз алдынча оюнчу катары сөз кылууга негиз берди. Филиппинди артта калтырган Бишкек глобалдык башкаруунун негизги механизмдерине түз аралашуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болду. Алдыңкы эксперттер жана саясатчылар «Кыргыз Туусу» маалымат-басма үйүнүн окурмандары үчүн бул шайлоодогу жеңиштин көмүскө себептерине талдоо жүргүзүп, Кыргызстан дүйнөдөгү таасирдүү күч борборлорунун олуттуу басымына туруштук берүүгө даярбы деген суроого ачык жооп беришти.
2026-жылдын 3-июну кыргыз дипломатиясынын тарыхында мурда болуп көрбөгөндөй жеңиш жана ийгиликтин күнү катары калды. Кыргыз Республикасы эгемендүүлүк алгандан бери биринчи жолу 2027–2028-жылдарга Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөсү болуп шайланды. БУУнун Башкы Ассамблеясындагы жашыруун добуш берүүнүн жыйынтыгы Кыргызстандын артыкчылык менен ишенимдүү жеңишке жеткенин көрсөттү: Азия-Тынч океан тобунан көрсөтүлгөн Кыргызстандын талапкерлигин 142 мамлекет колдосо, күчтүү жана тажрыйбалуу атаандашы — Коопсуздук Кеңешинин курамына буга чейин төрт жолу шайланган Филиппин болгону 49 добуш алды. Кыргызстан менен катар Коопсуздук Кеңешинин жаңыланган курамына Австрия, Зимбабве, Португалия жана Тринидад жана Тобаго да шайланды.
Бул ийгилик кокустуктун натыйжасы эмес. Президент Садыр Жапаров мамлекеттик «Кабар» маалымат агенттигине берген маегинде белгилегендей, бардык өлкөлөр менен системалуу иш шайлоого эки жыл калганда эле башталган. Мамлекет башчысы Кыргызстанды колдогон өлкөлөрдүн лидерлерине жана дипломаттарына терең ыраазычылык билдирип, добуш берүү жашыруун форматта өткөнүнө жана ага байланышкан кыйынчылыктарга карабастан, ата мекендик дипломатиялык корпус эбегейсиз чоң эмгек жасаганын баса белгиледи.
Президенттин айтымында, жеңиштин негизги факторлорунун бири Кыргызстан акыркы жылдары коңшу мамлекеттер менен көп жылдан бери чечилбей келген чек ара маселелерин жөнгө салууга демилгечи болуп, Борбор Азиядагы туруктуулукту чыңдоого баа жеткис салым кошкондугу болду. Аймактык талаш-тартыштар жана дүйнөдөгү ар кандай кризистер күчөп турган шартта Кыргызстан эң татаал маселелерди тынчтык сүйлөшүүлөрү аркылуу чечүүгө жөндөмдүү экенин көрсөттү. Дал ушул жагдай дүйнөлүк коомчулуктун ишенимине ээ болууга өбөлгө түздү.
Эксперттик коомчулуктун көз карашы: дүйнөлүк саясаттагы көпүрө жана жаңы чакырыктар
Бул тарыхый окуяга ата мекендик алдыңкы эксперттер «Кыргыз Туусу» маалымат-басма үйүнө берген маектеринде өз баасын беришти. Адистердин ой-пикири бир жерден чыкты: Кыргызстан дүйнөлүк процесстерге сырттан байкоо салуучу өлкөдөн глобалдык күн тартибин калыптандырууга активдүү катышкан мамлекеттердин катарына өттү.
Саясат таануучу, мамлекеттик ишмер жана саясий илимдердин кандидаты, профессор Орозбек Молдалиев бул макам өлкөгө кандай мүмкүнчүлүктөрдү берери тууралуу кеңири токтолду. Ал басылмага берген маегинде Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөлөрү вето укугуна ээ болгон беш туруктуу мүчө (Улуу Британия, Кытай Эл Республикасы, Россия, АКШ жана Франция) менен катар дүйнөлүк тынчтыкты жана коопсуздукту камсыздоого байланышкан эң маанилүү чечимдерди кабыл алууга түздөн-түз катышкан 10 мамлекет экенин эске салды.
Эксперттин белгилөөсүндө, БУУнун башкы түзүмдөрүнүн бири болгон Коопсуздук Кеңешиндеги мүчөлүк Кыргызстандын дипломатиялык салмагын кыйла арттырып, өлкөнү эл аралык мамилелердеги өзгөчө «көпүрөгө» айлантат жана анын дүйнөлүк аброюн бекемдейт. Бул Борбор Азия аймагынын көйгөйлөрүн эң жогорку эл аралык деңгээлде көтөрүүгө берилген уникалдуу мүмкүнчүлүк болуп саналат. Ошондой эле Кыргызстан дүйнөнүн алдыңкы державалары менен ачык жана жабык консультацияларга катышуу аркылуу маанилүү эл аралык маселелерди талкуулоого түздөн-түз аралаша алат.
Ал эми саясат таануучу Марс Сариев «Кыргыз Туусуна» берген интервьюсунда бул шайлоонун көшөгө артындагы татаал саясий жагдайларына көңүл бурду. Анын пикиринде, Кыргызстандын БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөсү болуп шайланышы алдын ала чечилип калган маселе болгон эмес. Серепчи белгилегендей, Филиппин менен болгон атаандаштык өтө курч мүнөздө өтүп, муну БУУнун Башкы Ассамблеясындагы добуш берүүнүн бир нече айлампасы да көрсөттү. Айтымында, Манила салттуу түрдө Коопсуздук Кеңешинин батыштагы туруктуу мүчөлөрү — АКШ, Улуу Британия жана Франция үчүн жакын жана алдын ала болжолдоого боло турган өнөктөш катары каралып келген. Бул жагдай Бишкек үчүн кошумча кыйынчылыктарды жараткан.
Бирок Марс Сариев белгилегендей, бул жолу чечүүчү ролду кыргыз дипломатиясынын системалуу, ырааттуу ишмердиги ойноду. Бир нече жыл аралыгында Бишкек Африка, Азия өлкөлөрү жана Ислам кызматташтык уюму менен байланышын жигердүү чыңдап келди. Натыйжада, Кыргызстан ар түрдүү мамлекеттердин ортосунда ортомчу болуп, конструктивдүү диалогду өнүктүрө алган өлкө катары өзүнүн оң имиджин калыптандырууга жетишти. Саясат таануучунун айтымында, АКШ багытындагы дипломатиялык активдүүлүктүн күчөшү да маанилүү роль ойноду. Анын ичинде добуш берүүнүн алдында Эдил Байсалов Кыргызстандын АКШдагы элчиси болуп дайындалышы да өз таасирин тийгизди. Жыйынтыгында батыш өлкөлөрү Кыргызстандын шайланышына тоскоолдук жараткан жок.
Марс Сариев «Батышта Кыргызстан Борбор Азиядагы эң ачык саясий системага ээ өлкө катары өзгөчө ролду ойной турганын түшүнүшөт. Көптөгөн эл аралык өнөктөштөр үчүн Кыргызстан аймакта саясий атаандаштык институттарынын, жарандык коомдун жана көп багыттуу тышкы саясаттын өнүгүшүнүн маанилүү үлгүсү болуп саналат. Ошондуктан Кыргызстанды колдогон 142 добушту Бишкектин дипломатиялык жеңиши катары гана эмес, эл аралык коомчулуктун олуттуу бөлүгүнүн ишениминин көрсөткүчү катары кароо керек», — деди.
Саясат таануучу Кыргызстан дүйнөдөгү туруксуздук күчөп жаткан шартта тең салмактуулукту, диалогду жана эл аралык укуктун принциптерин сактоого кызыкдар болгон чакан жана орто мамлекеттердин кызыкчылыктарын өкүлчүлүк кылуу үчүн олуттуу мандатка ээ болгонун да кошумчалады.
Кыргызстандын мурдагы премьер-министри Феликс Кулов да бул боюнча өзүнүн терең талдоосун «Кыргыз Туусу» менен бөлүштү. Ал бул окуяны өлкөнүн эгемендүүлүк жылдарындагы эң ири дипломатиялык жетишкендиктеринин бири деп атап, эки жыл мурда демилгени көтөргөн Президент Садыр Жапаровдун жеке салымын өзгөчө белгиледи.
Кулов дүйнөлүк туруксуздук күчөп турган мезгилде Бишкек кайсы багыттарга басым жасашы керектигине кеңири токтолду. Анын пикиринде, Кыргызстан ири державалар менен геосаясий атаандаштыкка кирбестен, өлкөнүн моралдык укугу жана өзгөчө практикалык тажрыйбасы бар тармактарда өз ордун табышы керек. Ал өзгөчө тоо боюнча күн тартибин, суу коопсуздугун, экология маселелерин жана деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү жок мамлекеттердин кызыкчылыктарын коргоону белгиледи. Ошондой эле БУУну реформалоо боюнча мамлекет башчысы сунуштаган конкреттүү демилгелер тууралуу айтып жатып, Кулов аларды үч деңгээлге бөлдү — бир тараптуу санкцияларды чектөөдөн тартып тарыхый демилгелерге чейин.
«Кыргызстандын тоолуу өлкө катары ролун эске алганда, дал Бишкек жаңы эл аралык документтин демилгечиси боло алат. Ал документте мөңгүлөрдү эл аралык коргоо, алардын эришин мониторинг кылуу, тоолуу аймактарды каржылоо жана климаттын өзгөрүшүнөн эң көп жабыркаган мамлекеттерди колдоо каралышы мүмкүн», — деди саясатчы «Кыргыз Туусунун» кабарчысына берген маегинде.
Ошол эле учурда Кулов Коопсуздук Кеңешиндеги мүчөлүк коомдун ички консолидациясына жана улуттук иденттүүлүктү бекемдөөгө күчтүү түрткү берерин, бирок дипломаттардан катуу тышкы басымга туруштук бере билүүнү талап кыларын баса белгиледи.
«БУУнун Коопсуздук Кеңешине шайлануу — бул жөн гана кадыр-барктуу дипломатиялык ийгилик эмес. Бул акыркы жылдары өлкө кеңири эл аралык байланыштар тармагын түзүп, дүйнөлүк коомчулуктун олуттуу бөлүгүнүн ишенимине ээ боло алганын таануу», — деди Кулов.
Тышкы иштер министрлигине караштуу Дипломатиялык академиянын профессору, саясий илимдердин доктору Кубат Султанбеков Филиппин сыяктуу күчтүү атаандашты жеңип чыгуу Бишкектин эл аралык аброю кыйла өскөнүн көрсөтөрүн белгиледи. Анын айтымында, акыркы жылдары Кыргызстандын тышкы саясаты кыйла жигердүү боло баштады. Өлкө Президенти дүйнөлүк саммиттерге үзгүлтүксүз катышып, маанилүү демилгелерди көтөрүп келе жатат. Ошол эле учурда Кыргызстан эл аралык жаңжалдарга аралашпаган, бейтарап мамлекет катары өзүнүн оң имиджин бекемдей алды.
Профессордун пикиринде, эл аралык аренада Кыргызстан Борбор Азиянын жалпы үнүн билдирген легитимдүү өкүл катары кабыл алынат. Бирок дүйнөлүк күч борборлорунун ортосундагы атаандаштык күчөп жаткан шартта Бишкек үчүн тең салмактуу саясат жүргүзүү өзгөчө маанилүү.
Кубат Султанбеков жакынкы эки жылдагы кыргыз дипломатиясынын негизги милдети жөн гана добуш берүүлөргө катышуу эмес, климаттын өзгөрүшү, транспорттук коридорлор жана коопсуздук маселелерин камтыган өзүнүн конструктивдүү күн тартибин дүйнөлүк коомчулукка сунуштоо болушу керектигин кошумчалады.
Жыйынтык:
Кыргызстандын БУУнун Коопсуздук Кеңешине шайланышы, албетте, тарыхый жеңиш болуп саналат. Бул окуя Борбор Азиянын дүйнөлүк саясаттын объектисинен анын өз алдынча жана таасирдүү субъектисине айланып бара жатканын айкын көрсөттү. Өлкө жетекчилигинин чек ара талаштарын тынчтык жолу менен чечүүгө жана бейтараптыкты сактоого негизделген прагматикалык тышкы саясаты өз жемишин берип, дүйнөнүн 142 мамлекетинин ишенимине ээ болду.
Бирок эксперттер белгилегендей, бул ийгилик өзүнө өзү ыраазы болууга негиз эмес. Тескерисинче, бул чоң ишенимдин көрсөткүчү жана мамлекеттин жетилгендигин сынай турган олуттуу сынак болуп саналат. Коопсуздук Кеңешиндеги алдыдагы эки жылдык мөөнөт (2027–2028-жылдар) кыргыз дипломаттарынан жогорку кесипкөйлүктү, тактыкты жана геосаясий басымдарга туруштук бере билүүнү талап кылат.
Эгер Бишкек бул жогорку макам аркылуу реалдуу эл аралык демилгелерди — мөңгүлөрдү коргоодон тартып деңизге чыга албаган мамлекеттердин кызыкчылыктарын илгерилетүүгө жетишсе, Кыргызстан бул эки жылдык убакыт ичинде эл аралык аренадагы салмагы кыйла өскөн, XXI кылымдагы адилеттүү дүйнөлүк тартиптин калыптанышына түздөн-түз таасир эте алган мамлекет катары таанылат.
