Кыргызстандын Германиядагы элчиси, 40 жылдык саясий тажрыйбасы бар саясатчы Өмүрбек Текебаев «Кыргыз Туусу» маалымат-басма үйүнө эксклюзивдүү интервью берди. Дипломат журналист Элдос Казыбеков менен маек куруп, Кыргызстандагы азыркы экономикалык өсүштүн себептерине токтолуп, глобалдык туруксуздуктун шартында Борбор Азияны алдыда эмне күтүп турганы тууралуу пикирин билдирди. Ошондой эле «Династия. Металл. Ат» үчилтиги менен тааныштырып, көчмөндөрдүн тарыхын азыркы заман менен салыштырды.
Маектин негизги өзөгүн бийликтин азыркы жүргүзүп жаткан саясаты түздү. Тажрыйбалуу саясатчы Президент Садыр Жапаровдун коомчулукта талкуу жараткан чечимдеринин артында эмне турарын — прагматикалык эсеппи, так интуиция же негиздүү тобокелчиликпи деген суроого да жооп берди.
— Өмүрбек Чиркешович, жакында эле Германиядан Кыргызстанга келип кеттиңиз. Бул жактагы күндөрүңүз канчалык жемиштүү өттү?
— Мен Кыргызстанга чындыгында кыска мөөнөттүү эмгек өргүүсүнө келген элем. Бирок бул күндөрдү кадимки эс алуу деп айтуу кыйын, анткени абдан жыш жана мазмундуу өттү. Буга чейин Германияда чогуу иштешкен бир нече делегация дагы мени менен Кыргызстанга дээрлик бир убакта келип калды. Германиянын Археологиялык институтунун өкүлдөрү кыргызстандык окумуштуулар менен жолугушуп, Улуттук илимдер академиясынын Тарых, археология жана этнология институту менен кызматташуу боюнча меморандумга кол коюшту. Эми бул кызматташтык 2027-жылдан тарта конкреттүү биргелешкен изилдөөлөргө өтөт деп күтүп жатабыз.
Менин чакыруум менен Кытайдан да окумуштуулардын делегациясы келди. Бир нече күн бою кыргыздардын жана жалпы Борбор Азиянын байыркы тарыхын изилдөө боюнча биргелешип иштедик. Тараптар биргелешкен изилдөөлөрдү жүргүзүү, Кытайдын архивдик материалдарын жана жаңы археологиялык маалыматтарды тартуу боюнча макулдашууга жетишти.
Муниципалдык дипломатияга да өзүнчө бир багыт болуп калды. Кыргызстанга Германиянын Барлебен шаарынын бургомистри баштаган делегация келди. Барлебен менен Кара-Суу апрель айында боордош шаар мамилесин түзгөн. Эми бул мамилелерди конкреттүү долбоорлор менен толуктоо маанилүү.
Ошондой эле Кыргызстанга биздин ардактуу консулдарыбыз жана кыргыз-герман ишкер чөйрөсүнүн өкүлдөрү келишти. Мен Ысык-Көлдө өткөн Кыргыз-Герман ишкерлер кеңешинин жыйынына катыштым.
Муну менен катар Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары жана көчмөн цивилизациясына арналган эл аралык илимий конференцияга, ошондой эле Кыргызстандын көз карандысыздыгынын 35 жылдыгына арналган иш-чараларга катыштым.
Албетте, мен үчүн өзгөчө маанилүү окуялардын бири «Династия. Металл. Ат. Евразиялык көчмөн цивилизациясынын жаралышы» аттуу китебибиздин биринчи томунун бет ачары болду. Китепти окурмандарга Улуттук тарых музейинде, Улуттук китепканада жана Кыргыз улуттук университетинде тааныштырдык.
Ошентип, бул жолку сапар дипломатияны, экономиканы, илимди, тарыхты жана коомдук иш-чараларды камтыган абдан мазмундуу сапар болду.
Бир гана нерсеге убакыт жетишкен жок. Көп жылдан бери биринчи жолу туулуп-өскөн жериме — Базар-Коргон районундагы Акман айылына бара албай калдым. Бул жагдай, балким, Кыргызстандагы күндөрүмдүн канчалык тыгыз өткөнүн даана көрсөтүп турат.
— Сиз Кыргызстан экономикалык өнүгүүнүн жана улуттук кайра жаралуунун жаңы этабына кадам таштап жатканын белгиледиңиз эле. Бул процесстин негизги өзгөчөлүгүн эмнеден көрөсүз?
— Бүгүн дүйнөдө олуттуу өзгөрүүлөр болуп жатат. Экономикалык байланыштар, соода жолдору, технологиялык өнүгүүнүн багыттары жана дүйнөлүк күч борборлорунун ортосундагы мамилелер өзгөрүүдө. Мындай мезгилдер ар дайым тобокелчиликтерди жаратат. Ошол эле учурда өзгөрүп жаткан кырдаалга тез ыңгайлаша алган өлкөлөр үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр ачылат.
Менин оюмча, Кыргызстанда дал ушундай мүмкүнчүлүк пайда болду. Өлкө жетекчилиги, биринчи кезекте Президент Садыр Жапаров бул мүмкүнчүлүктү туура пайдалана алды деп эсептейм. Кыргызстан өзүнүн улуттук кызыкчылыктары менен тышкы өнөктөштөрүнүн кызыкчылыктарынын ортосунда кылдат тең салмактуулукту сактап, негизги багыттардын баары боюнча мамилелерди уланта алды.
Тарыхый бурулуш учурларда нускама менен чектелүү жетишсиз. Мындай мезгилде жетекчиден үч сапат талап кылынат: интуиция, кайраттуулук жана негиздүү тобокелчиликке барууга даярдык. Менимче, дал ушул сапаттардын айкалышы айрым чечимдерди кабыл алууга мүмкүнчүлүк берди. Бүгүн болсо анын натыйжасын көрүп жатабыз — акыркы жылдары Кыргызстандын экономикасы жогорку өсүш темпин көрсөтүүдө.
Бирок мени экономика гана кызыктырбайт. Кыргызстанга акыркы сапарымда коомдогу маанайдын өзү да өзгөргөнүн сездим. Мен азыр болуп жаткан көрүнүштү улуттук кайра жаралуунун экинчи этабы деп атамакмын.
Биринчи этапты биз 1990-жылдардын башында, эгемендүүлүккө ээ болгон учурда баштан өткөрдүк. Ал кезде коом өз тарыхын, тилин, маданиятын жана улуттук символдорун кайрадан таанып-биле баштаган. Бирок бул жараян өтө оор экономикалык кризис жана мурдагы системанын ыдырашы менен коштолгон.
Бүгүнкү жагдай башкача. Өз тарыхыбызга болгон кызыгуу экономикалык өсүш, курулуштар жана өлкөдө жаңы мүмкүнчүлүктөр пайда болуп жаткан шартта күч алууда. Эгемендүүлүктүн 35 жылдыгын белгилөө, Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары, тарыхка жана маданиятка болгон коомдук кызыгуунун өсүшү улуттук духтун көтөрүлүшүн ачык көрсөттү.
Муну биздин китептин мисалынан да көрдүм. Анын бет ачары тууралуу материалдар кыска убакыттын ичинде миллиондогон аудиторияга жетти. Илимий-тарыхый китеп үчүн бул адаттан тыш көрүнүш. Демек, коомдо өз тарыхын билүүгө болгон чоң муктаждык бар.
Эмне үчүн? Анткени тарых — өткөндү баяндаган гана окуялардын жыйындысы эмес, тарых элге өзүнүн кадыр-баркын сезүүгө жардам берет. Ал эми кадыр-барк сезими келечекти курууга түрткү берет.
Ошондуктан мен азыркы экономикалык өсүштү улуттук кайра жаралуу менен байланыштырам. Эгер улуттук кайра жаралуунун биринчи этабы бизге «Эгемендүүлүккө жеткенден кийин биз кимбиз?» деген суроого жооп берген болсо, экинчи этап мындан да татаал суроого — «Биз кандай мамлекетти жана кандай келечекти кургубуз келет?» деген суроого жооп берүүгө тийиш.
— Сиз дээрлик кырк жылдан бери аймактагы саясий жана тарыхый өзгөрүүлөргө күбө болуп келесиз. Бүгүнкү дүйнөлүк геосаясий өзгөрүүлөрдүн шартында Борбор Азия өлкөлөрүн кандай келечек күтүп турат?
— Мен Борбор Азиянын келечегине кыйла оптимисттик көз караштамын. Азыркы дүйнөлүк өзгөрүүлөрдүн өзгөчөлүгү — жаңы тобокелчиликтер менен катар биздин өлкөлөргө өз алдынча саясат жүргүзүү үчүн көбүрөөк мүмкүнчүлүк түзүлдү. Борбор Азия мамлекеттери соода-экономикалык байланыштарын, транспорттук багыттарын жана рынокторун гана диверсификациялабастан, саясий мамилелерин да кеңейтүүдө. Аймактын өнөктөштөрү көбөйүп, ошого жараша маневр жасоо мүмкүнчүлүгү да кеңейди.
Бирок менин оюмча, мындан да маанилүү өзгөрүү болду. Борбор Азиянын өзүндө интеграция кыйла күчөдү.
Биздин мамлекеттер улуттук кызыкчылыктар менен катар жалпы аймактык кызыкчылыктар да бар экенин барган сайын даана түшүнө башташты. Аларда макулдашуу механизми да акырындап калыптанды. Азырынча ал катуу “наднационалдык” институттар катары түзүлгөн жок. Балким азыркы кезде анын зарылдыгы деле жоктур. Бул региондун өлкөлөрү өз тажрыйбасынын негизинде өзүнө ылайыктуу моделди тапты: лидерлердин үзгүлтүксүз диалогу, өз ара консультациялар, эки тараптуу маселелер боюнча мунаса издөө жана эл аралык аренада өз ара кеңешүү менен кызматташууга көбүрөөк көңүл бурууда.
Бул — абдан олуттуу жетишкендик. Беш өз алдынча мамлекеттин ар бири дүйнөдөгү ири күч борборлору менен өз алдынча мамиле түзгөнү — бир геосаясий көрүнүш. Ал эми өз кызыкчылыктарын макулдашып, бир аймак катары аракеттене алган Борбор Азия — таптакыр башка саясий жана экономикалык күч.
Геосаясатта «Хартленд», башкача айтканда «Евразиянын жүрөгү» деген түшүнүк бар. Мындан жүз жылдан ашык убакыт мурун британиялык географ Хэлфорд Маккиндер Евразияны көзөмөлдөөдө Хартленддин стратегиялык мааниси тууралуу белгилүү теориясын сунуштаган. Албетте, XXI кылымдагы дүйнө кыйла татаал. Ошондуктан өткөн кылымдын башындагы формулаларды бүгүн колдонууга болбойт.
Бирок географиянын мааниси өзгөргөн жок. Борбор Азия Евразиядагы эң ири экономикалык жана саясий мейкиндиктердин — Кытай, Орусия, Түштүк Азия, Жакынкы Чыгыш жана Европанын ортосунда жайгашкан. Биздин аймак аркылуу транспорттук, энергетикалык, соода жана санариптик коридорлор өтүп жатат жана мындан ары да өтө берет.
Ошондуктан XXI кылымдагы негизги маселе мурдагы геосаясатчылар айткандай, Хартлендди ким көзөмөлдөйт деген суроо эмес. Маселе башкада: Борбор Азия өзү Хартленддин өз алдынча субъектисине айланып, өзүнүн географиялык жайгашуусун улуттук жана аймактык кызыкчылыктарына пайдалана алабы?
Менимче, муну ишке ашырууга мүмкүнчүлүк бар. Эгер аймак өлкөлөрү өз ара ишенимди, кызматташууну, позицияларды координациялоону жана экономикалык байланыштарды мындан ары да күчөтө алса, Борбор Азиянын ири державалардын ортосунда жайгашкан географиялык абалы тарыхый алсыздык эмес, тескерисинче, стратегиялык артыкчылыкка айланышы мүмкүн.
— Август айында сиздин «Династия. Металл. Ат. Евразиялык көчмөн цивилизациясынын жаралышы» аттуу үчилтигиңиздин биринчи томунун бет ачары болду. Китептин негизги идеясы эмнеде?
— Адегенде китептин өзү тууралуу кыскача айтып өтөйүн. Анткени анын негизги идеясын ушуну түшүндүрбөй туруп жеткирүү кыйын.
Биз «тоо-талаа континууму» деген түшүнүктү киргизип жатабыз. Бул — Саян-Алтайдан башталып, Борбордук жана Батыш Монголия, Чыгыш Казакстан аркылуу Теңир-Тоо менен Ала-Тоого жана ага чектеш талааларга чейин созулган эбегейсиз зор табигый-тарыхый мейкиндик.
Биздин гипотезабыз боюнча, дал ушул аймакта мындан болжол менен төрт миң жыл мурун алгачкы көчмөн цивилизациясынын калыптануу процесси башталган. Ал эми үч жарым миң жылдай мурун бул цивилизация туруктуу системанын негизги белгилерине ээ болуп, Кытайдын Шан жана Батыш Чжоу доорлорундагы алгачкы цивилизациялары менен байланыш түзө баштаган.
Экинчи маанилүү маселе — «цивилизация» деген түшүнүктүн өзү. Көп убакыт бою цивилизация түшүнүгү отурукташкан коомдорго мүнөздүү белгилер аркылуу аныкталып келген. Аларга шаар, жазуу, монументалдык архитектура, өнүккөн бюрократиялык система кирет. Эгер ушул критерийлерди түз маанисинде колдонсок, көчмөндөр дээрлик автоматтык түрдө цивилизациянын чегинен тышкары калат.
Биз системанын сырткы көрүнүшүнө гана эмес, анын аткарган функцияларына да көңүл бурууну сунуштайбыз. Башкача айтканда, коом өзүн туруктуу түрдө кайра өндүрө алабы, билим менен технологияны муундан муунга өткөрө алабы, чоң мейкиндиктерди уюштура алабы, соода-сатыкты жана байланыштарды камсыздай алабы, өзгөрүүлөргө ыңгайлаша алабы, социалдык жана саясий иерархияны түзө алабы жана өзүнүн уланмалуулугун сактоо менен өзгөрө алабы деген суроолор маанилүү.
Ушундай көз караш менен караганда көчмөндөр дүйнөсү да өзүнүн цивилизациялык моделин түзө алганы айкын болот. Болгону ал шаардык цивилизациялардан башкача уюшулган.
Бүгүн муну жазма булактар аркылуу гана эмес, археология, археогенетика, археометаллургия, радиокөмүртектүү даталоо жана изотоптук изилдөө ыкмалары аркылуу да иликтөөгө мүмкүнчүлүк бар. Бул ыкмалар Евразиянын кеңири аймагында адамдардын, технологиялардын жана маданий байланыштардын кыймылы тууралуу жаңы маалыматтарды берип жатат.
Айрыкча археогенетика тоо-талаа дүйнөсүндөгү калктын биологиялык уланмалуулугун көрсөтүүдө. Байыркы генетикалык линиялардын айрымдары Борбор Азиянын азыркы элдеринде, анын ичинде кыргыздарда да уланып келгенин көрсөткөн маалыматтар бар.
Китепте байыркы кытай жазма булактарына, анын ичинде падыша Мунин саякаты тууралуу баяндаган «Му тяньцзы чжуань» чыгармасына да кайрылабыз. Кытайлык изилдөөчү Юй Тайшань анда кездешкен «Цзюаньхань» этноними кийинки доордогу «Гэкунь» жана «Цзянькунь» аталыштары менен байланыштуу болушу мүмкүн деген гипотезаны сунуштаган. Тарыхнаамада бул аталыштар байыркы кыргыздар менен байланыштырылып келет. Биз бул пикирди даяр чындык катары эмес, илимий гипотеза катары карап, аны жазма, археологиялык жана башка көз карандысыз маалыматтарды салыштыруу аркылуу текшеребиз.
Ошондуктан биздин үчилтик — кыргыздардын тарыхын гана жазууга аракет эмес. Бул, биринчи кезекте, Евразиядагы көчмөн цивилизациясынын тарыхын кайрадан реконструкциялоого жасалган аракет. Биринчи том анын келип чыгышына жана калыптанышына арналган. Экинчи том скифтик жана интеграциялык мезгилди камтыйт. Үчүнчү том болсо империялык этапка — хуннулардан тартып түрк мамлекеттери жана монгол дооруна чейинки мезгилге арналат.
Биздин концепциянын негизги айырмачылыгы — хронологияда. Өнүккөн көчмөн дүйнөсүнүн тарыхы адатта скифтер доорунан же Хунну империясынан башталат. Биз болсо анын цивилизациялык пайдубалы кыйла эрте — болжол менен скифтер доорунан миң жылдай мурда түптөлгөн деген гипотезаны сунуштап, аны далилдөөгө аракет кылып жатабыз.
Саясий маданият тууралуу сөз болгондо этият болушубуз керек. Коло доорунан азыркы Кыргыз Республикасына чейин түз сызык өткөрүүгө болбойт. Алардын ортосунда миңдеген жылдык тарых жатат. Бирок талаа коомунун түзүлүшү күчтүү борбордук бийлик менен катар урууларга, уруулук бирикмелерге жана башка топторго жетиштүү деңгээлдеги өз алдынчалыкты талап кылганы талашсыз.
Бийлик иерархия менен автономиянын, жогорку башкаруучу менен таасирдүү топтордун ортосундагы келишимдин жана тең салмактуулуктун негизинде түзүлүп келген.
Менимче, мындай саясий маданияттын айрым белгилерин бүгүнкү коомдон да байкоого болот: күчтүү горизонталдык байланыштар, бийликтин ашыкча топтолушуна болгон каршылык, маанилүү чечимдерди талкуулоого умтулуу жана калыптанган тең салмак бузулган учурда коомдун тез мобилизация боло алышы.
Тарыхый формалар өзгөрүп, жок болуп кетет. Бирок коомдук жүрүм-турумдун айрым моделдери таң каларлык деңгээлде узак убакытка чейин сакталып калышы мүмкүн.
— Сиз талаа цивилизациясынын күч-кубатын «Династия, Металл жана Ат» деген үч түшүнүк аркылуу ачып бердиңиз. Эгер бул формуланы XXI кылымга ылайыкташтырсак, бүгүн Кыргызстан жана Борбор Азия үчүн анын эквиваленти эмне болот?
— «Династия. Металл. Ат» деген аталыштын өзү биз биринчи көчмөн цивилизациясы деп атап жаткан системанын үч негизги таянычын билдирет.
Династия — бул жөн гана бийлик жүргүзгөн тукум эмес. Кең талаа мейкиндигинде туугандык байланыш, теги, жалпы уламыштар жана бийлик тууралуу ыйык түшүнүктөр адамдардын бир маданий дүйнөгө таандык экенин туюндурган. Династиялык жана туугандык байланыштар бири-биринен алыс жашаган топторду бириктирип, муундар арасындагы уланмалуулукту жана бийликтин мыйзамдуулугун камсыз кылган.
Бирок мындай эбегейсиз мейкиндикти ылдамдыксыз байланыштыруу мүмкүн эмес эле. Ошондуктан экинчи негиз — ат. Ат үстүндө жүрүүнүн кеңири жайылышы мейкиндикти түп-тамырынан өзгөрткөн. Ат адамдардын, маалыматтын, товарлардын, технологиялардын жана аскердик күчтүн тез кыймылына шарт түзгөн. Ылдамдык кеңири аймактын бирдиктүү байланыш жана маданий мейкиндик катары, кийинчерээк саясий мейкиндик катары калыптанышына мүмкүнчүлүк берген.
Үчүнчү негиз — металл. Ал курал-жарак жасап, аскердик артыкчылык бергени менен, анын мааниси муну менен гана чектелген эмес. Металл кендерин, аны казып алууну, эритүүнү жана иштетүүнү көзөмөлдөө ошол доордогу эң маанилүү стратегиялык ресурска ээ болуу дегенди билдирген. Металл байлыктын, сооданын жана бийликтин булагына айланган. Ал эми баалуу металлдан жасалган буюмдар менен курал-жарактар ошол эле учурда коомдогу макамдын жана бийликтин ыйыктыгынын символу болгон.
Демек, байыркы формуланы абдан жөнөкөй түшүндүрсөк: династия адамдарды бириктирген, металл ресурс жана күч берген, ал эми ат ылдамдык менен мейкиндикти камсыз кылган.
Эгер бул формуланы XXI кылымга алып келсек, мен үч түшүнүктү атамакмын: иденттүүлүк, энергия жана цифра.
Бүгүн династиянын функционалдык эквиваленти — улуттук аң-сезим. Башкача айтканда, элдин өз тарыхын, өзүнүн ким экенин жана эң башкысы, жалпы келечегин түшүнүүсү. Мамлекетти экономикалык кызыкчылыктарга гана таянып куруу мүмкүн эмес. Адамдар өздөрүнүн ким экенин, кайдан келгенин жана мындан ары кайда бирге барарын түшүнүшү керек.
Металлдын бүгүнкү эквиваленти — энергия. Азыр ал эң маанилүү стратегиялык ресурстардын бири. Кимде жеткиликтүү, ишенимдүү жана жетиштүү энергия болсо, ошол өнөр жайды, инфраструктураны, технологияларды жана заманбап санариптик экономиканы өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк алат. Кыргызстан үчүн, анын гидроэнергетикалык потенциалын эске алганда, бул өзгөчө маанилүү.
Ал эми аттын заманбап эквиваленти — цифра. Интернет, маалыматтар, жасалма интеллект, санариптик платформалар жана заманбап байланыш системалары бир кезде ат талаа дүйнөсүнө берген мүмкүнчүлүктү — ылдамдыкты жана аралыктан өтүү мүмкүнчүлүгүн — бүгүн башка деңгээлде камсыз кылат. Болгону азыр кеп, биринчи кезекте, маалыматтын, билимдин, капиталдын жана чечимдердин ылдамдыгы жөнүндө болуп жатат.
Ошондуктан мен үчүн XXI кылымдын формуласы мындай угулат: иденттүүлүк биримдикти берет, энергия күч берет, цифра ылдамдыкты камсыз кылат.
Эгер Кыргызстан менен Борбор Азия ушул үч багытты айкалыштыра алса, регион өзүн ири державалардын таасириндеги аймак катары кабылдоону токтотуп, Чыгыш менен Батышты байланыштырган, ошол эле учурда өзү да идеяларды, технологияларды жана экономикалык баалуулуктарды жараткан мейкиндикке айлана алат.
