Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин 2026-2027-жылдарга карата мамлекеттик социалдык буйрутмасынын алкагында даярдалган бул макалада Чыңгыз Айтматовдун «Кыямат» романындагы Акбаранын образы аркылуу жазуучу адамдын жаратылышка жасаган мамилесин, энелик мээримдин ыйыктыгын жана ырайымсыздыктын кайгылуу кесепеттерин ачып бергендиги тууралуу сөз болот. Акбаранын трагедиясы окурманды боорукерлик, адамдык жоопкерчилик жана жаратылышты коргоо тууралуу терең ой жүгүртүүгө чакырат.
Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары адам менен жаратылыштын байланышын, адамдык абийирди, руханий баалуулуктарды жана коом алдындагы жоопкерчиликти терең чагылдырганы менен өзгөчөлөнөт. Анын «Кыямат» романы да окурманды адамзаттын жашоосу, жаратылышка жасаган мамилеси жана өзүнүн ички дүйнөсү тууралуу терең ой жүгүртүүгө чакырат. Чыгармадагы Акбаранын образы аркылуу жазуучу табияттын мыйзамдарын бузган адамдын аракеттери кандай оор кесепеттерге алып келерин көрсөтүп, энелик мээримдин ыйыктыгын жана тирүү жанга жасалган ырайымсыздыктын трагедиясын ачып берген.
Акбара романдагы эң таасирдүү жана терең мааниге ээ образдардын бири. Анын тагдыры аркылуу Айтматов адамдын табият менен болгон мамилесин, жашоонун табигый мыйзамдарын, эне менен баланын ортосундагы ажырагыс байланышты жана ырайымсыздыктын чегин көркөм чагылдырган. Жазуучу окурманды бир гана адамдын тагдырына эмес, адамдын иш-аракеттеринен жабыркаган башка тирүү жандыктардын дүйнөсүнө да көңүл бурууга үндөйт. Адабиятта жаныбарлар көп учурда адамдын мүнөзүн, коомдогу карама-каршылыктарды же белгилүү бир идеяны ачып берүүчү көркөм каражат катары колдонулат.
Бирок Айтматовдун Акбарасы өзүнүн табигый дүйнөсү, энелик сезими, коркунучу жана жоготуусу менен окурмандын жүрөгүнө жетет. Анын жашоосуна көз салган сайын адамдын табияттын үстүнөн үстөмдүк кылууга умтулуусу дайыма эле жакшылыкка алып келбей турганын түшүнөбүз. Тескерисинче, адамдын ач көздүгү, өз кызыкчылыгын гана көздөгөн аракети жана айлана-чөйрөгө кайдыгер мамилеси бүтүндөй тирүү дүйнөнүн тең салмагын бузушу мүмкүн.
Романдагы Акбара менен Ташчайнар адам сыяктуу татаал коомдук мамилелердин катышуучусу болбосо да, тирүү жанга мүнөздүү сезимдери жана табигый инстинкттери бар. Айтматов дал ушул өзгөчөлүктөр аркылуу жаныбарлар дүйнөсүн адамга жат, түшүнүксүз чөйрө катары эмес, жашоонун ажырагыс бөлүгү катары көрсөтөт. Акбаранын трагедиясы адамдын жаратылышка кийлигишүүсү күчөгөн сайын тереңдей берет. Карышкырлардын жашоо чөйрөсүнө адамдын чарбалык ишмердиги, аңчылык жана башка аракеттери таасир этет. Алардын тынч жашоосу бузулуп, табигый чөйрөсү өзгөрөт. Мындай көрүнүштөр чыгармада адамзатты өзүнө берилген мүмкүнчүлүктөрдү кандай пайдаланып жатканы тууралуу олуттуу суроону жаратат.
Табият адамга кызмат кылууга гана тийиш болгон байлыкпы же аны менен бирге жашап, сактоого милдеттүү болгон жалпы дүйнөбүзбү? Бул суроо бүгүнкү күндө да маанисин жоготкон жок. Адамзат технологиялык жактан өнүгүп, жаратылыш ресурстарын пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейткен сайын экологиялык көйгөйлөр да курчуп келет. Токойлордун кыйылышы, жаныбарлардын жашоо чөйрөсүнүн тарышы, суулардын булганышы жана биологиялык ар түрдүүлүктүн азайышы дүйнөнүн көптөгөн аймактарында байкалган көйгөйлөр. Мындай шартта «Кыямат» романындагы Акбара адамзатка багытталган эскертүү катары кабыл алынат. Жаратылышка жасалган ар бир жоопкерчиликсиз мамиленин артында тирүү дүйнөгө тийген зыян, бузулган тең салмак жана кайтарылгыс жоготуулар турушу мүмкүн.
Карышкырдын бөлтүрүктөрүнө болгон мамилеси аркылуу жазуучу эне менен баланын байланышы түрлөргө бөлүнбөгөн, тирүү жанга мүнөздүү терең сезим экенин көрсөтөт. Эне үчүн баласынын амандыгынан өткөн кымбат нерсе жок. Аны коргоо, азык табуу, коопсуздугун сактоо жана келечегин камсыз кылуу, энелик табияттын ажырагыс бөлүгү. Акбара да балдарын коргоого умтулуп, алардын амандыгы үчүн күрөшөт. Бирок анын энелик бактысы адамдын ырайымсыз аракеттеринен улам бузулат.
Карышкырдын бөлтүрүктөрүнөн ажырашы чыгармадагы эң оор трагедиялардын бири. Бул окуяны окуганда окурман Акбаранын жоготуусун сырттан байкоочу катары гана кабыл албайт. Тескерисинче, баласынан ажыраган эненин кайгысын элестетип, тирүү жанга азап тарттырган аракеттердин маңызы тууралуу ойлонот. Автор жаныбардын башынан өткөн окуя аркылуу адамдын өзүнөн башка жандыктардын жашоосун да сыйлоо зарылдыгын эске салат.
Акбара аркылуу жазуучу адамдын күчү менен адамгерчилигинин ортосундагы айырманы да көрсөтөт. Адам акыл-эси, билими жана мүмкүнчүлүктөрү менен башка тирүү жандыктардан айырмаланат. Бирок ошол артыкчылыктар жоопкерчилик менен коштолбосо, алар кыйратуучу күчкө айланышы мүмкүн. Табиятты башкарууга жөндөмдүү болуу аны каалагандай пайдаланууга укук бербейт. Тескерисинче, адамдын акыл-эси анын аракеттеринин кесепеттерин алдын ала ойлонууга, тирүү дүйнөгө зыян келтирбөөгө жана өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн туура пайдаланууга милдеттендирет.
Романдын аталышы да терең символикалык мааниге ээ. «Кыямат» деген түшүнүк чоң кыйроону, акыретти же адамзаттын тагдырына байланышкан оор сыноону эске салат. Чыгармада бул түшүнүктү бир гана диний же дүйнөнүн акырына байланышкан мааниде кабыл алуу жетишсиз. Анын мазмунун адамдын руханий дүйнөсүндөгү кыйроо, адеп-ахлактык баалуулуктардын жоголушу жана жаратылыш менен болгон байланыштын бузулушу аркылуу да түшүнүүгө болот. Адамдын ички дүйнөсүндө боорукерликке орун калбай, өз кызыкчылыгы башкалардын жашоосунан жогору коюлганда, руханий кыйроонун башаты пайда болот.
Акбара ушундай кыйроонун көркөм белгисине айланат. Анын кайгысы бир гана карышкырдын жеке трагедиясы эмес, адамдын өз колу менен бузган дүйнөсүнүн көрүнүшү. Табияттын мыйзамдарын эске албаган адам акырында өзүнө да зыян келтирерин жазуучу каармандардын тагдыры аркылуу аңдатат. Жаратылыш менен адам бири-биринен бөлүнүп жашай албайт. Айлана-чөйрөнүн абалы, тирүү организмдердин жашоосу жана табигый тең салмактуулук адамзаттын келечегине түздөн-түз таасир этет.
Чыгармадагы Акбара менен Бостондун тагдырын да бири-биринен бөлүп кароого болбойт. Алардын жашоосу ар башка болгону менен, романда адам менен жаратылыштын ортосундагы трагедиялуу байланыш аркылуу жакындашат. Бостондун башынан өткөн оор окуялар адамдын чечимдери, жоопкерчилиги жана кайгысы тууралуу ойлонууга түрткү берет. Акбара болсо жаратылыш дүйнөсүнүн үнсүз азабын билдирген образ катары кабыл алынат. Экөөнүн тагдырын катар коюу аркылуу Айтматов окурманды трагедиянын себептерин бир тараптуу баалабай, адамдын иш-аракеттери кандай татаал кесепеттерге алып келерин аңдоого чакырат.
Бүгүнкү жаш муун үчүн «Кыямат» романындагы Акбаранын образы өзгөчө мааниге ээ. Азыркы дүйнөдө маалымат алуу мүмкүнчүлүгү кеңейип, жаштардын көз карашы түрдүү булактардын таасиринде калыптанууда. Бирок маалыматтын көптүгү эле адамды боорукер, жоопкерчиликтүү жана аң-сезимдүү кылып койбойт. Адамдын ички дүйнөсү китеп окуу, ой жүгүртүү, турмуштук окуялардан сабак алуу жана өзүнүн жүрүм-турумуна сын көз менен кароо аркылуу калыптанат. Айтматовдун чыгармалары жаштарды дал ушундай ой жүгүртүүгө чакырат. Акбаранын тагдыры жаш окурманга табиятты коргоо боюна сабак берет. Табиятты сүйүү айлана-чөйрөгө аяр мамиле кылуудан, жаныбарларга зомбулук көрсөтпөөдөн, алардын жашоо чөйрөсүн сактоодон жана жаратылыштын байлыктарын жоопкерчилик менен пайдалануудан башталат.
Кыргызстан үчүн бул маселенин мааниси чоң. ªлкөбүздүн кооз тоолору, мөңгүлөрү, токойлору, жайлоолору жана жаныбарлар дүйнөсү улуттук байлыгыбыздын маанилүү бөлүгү. Бул байлыкты келечек муундарга сактап берүү мамлекеттин жана ар бир жарандын милдети. «Кыямат» романындагы Акбаранын образы адамгерчилик түшүнүгүн кеңири кароого үндөйт. Боорукерлик алсызга жардам берүүдө, коргоого муктаж жанга зыян келтирбөөдө жана өз аракеттеринин кесепеттерин ойлонуудан да турат. ªзүнөн күчсүз жанга үстөмдүк кылуу күчтүүлүктүн белгиси эмес. Чыныгы адамгерчилик күчү бар адамдын ошол күчүн ырайымдуулук жана жоопкерчилик менен пайдалана билишинен байкалат.
Чыңгыз Айтматовдун «Кыямат» романындагы Акбаранын тагдыры адамзатка берилген көркөм эскертүү. Анын энелик мээрими, жоготуулары жана трагедиясы аркылуу жазуучу жаратылышты коргоо, тирүү жанды сыйлоо жана адамдык абийирди сактоо зарылдыгын ачып берген. Акбаранын образы окурманды кайгыга гана салбастан, ошол кайгынын себептери жөнүндө ойлонууга, өзүнүн жоопкерчилигин аңдоого чакырат.
Жаратылышты коргоо келечекти коргоо. Ал эми боорукерлик адамды адам кылган эң негизги сапаттардын бири. Эгер адам өзүн курчап турган дүйнөгө аяр мамиле жасап, ар бир тирүү жандыктын жашоосун баалай билсе, анда трагедиялардын алдын алууга мүмкүнчүлүк көбөйөт. Акбаранын тагдыры бизге адамдын чыныгы улуулугу жаратылышты жеңип алууда эмес, аны түшүнө билүүдө, анын мыйзамдарын урматтоодо жана өзүнөн башка жандыктардын да жашоого укугу бар экенин таанууда экендигин эскертет.
Айтматовдун мурасы муундан муунга өтүп, ар бир доордо жаңы мааниге ээ боло берет. «Кыямат» романынын Акбара аркылуу берилген сабагы да бүгүнкү коом үчүн актуалдуу бойдон калууда. Анткени адамзаттын келечеги илимий жетишкендиктерге жана материалдык байлыкка эле эмес, руханий дүйнөсүнө, боорукерлигине жана жоопкерчилигине да байланыштуу. Табиятты аярлап, тирүү жанды коргоп, адамдык абийирди сактоо менен гана биз келечек муунга татыктуу дүйнө калтыра алабыз…
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»
