Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин 2026–2027-жылдарга карата мамлекеттик социалдык буйрутмасынын алкагында даярдалган бул макалада Чыңгыз Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романындагы Эдигейдин образы жана манкурт жөнүндөгү уламыш аркылуу тарыхый эс тутумду сактоонун, жаштарды адеп-ахлактуулукка тарбиялоонун жана улуттук баалуулуктарды даңазалоонун мааниси чагылдырылат. Ошондой эле келечек муундун эне тилге, ата-бабалардан калган мураска жана улуттук наркка болгон мамилеси тууралуу сөз болот.
Ар бир элдин келечеги анын бүгүнкү күндө жасап жаткан аракеттери, кабыл алган чечимдери жана басып өткөн тарыхый жолу менен ата-бабаларынын тажрыйбасынан алган сабактары менен аныкталат.Өзүнүн түпкү тегин, тарыхый мурасын жана өтмүштүн чындыгын билген улут гана өзүнүн ким экенин, маданий жана руханий тамырлары кайдан башталарын, ошондой эле ааламдашуу доорунда кайсы багытты көздөй бара жатканын аңдай алат. Тарыхый эс тутумун унуткан же ага кайдыгер караган коом өзүнүн кылымдар бою калыптанган руханий таянычтарынан ажырап, сырттан келген идеология менен бөтөн маданияттарга таасирленип, өз алдынчалыгын жоготуу коркунучуна кептелет. Ошондуктан өткөндүн каталарынан жыйынтык чыгарып, жеңиштеринен кубат алуу эртеңки келечектин, кийинки урпактардын тагдырынын алдындагы моралдык жоопкерчилик.
Кыргыз эли кылымдар бою өзүнүн тарыхын, дүйнө таанымын, нарк-насилин жана жашоо тажрыйбасын муундан муунга өткөрүп келген. Элдик оозеки чыгармачылык, санжыра, уламыштар, макал-лакаптар, эпостор жана улуу жазуучулардын чыгармалары ошол руханий мурастын ажырагыс бөлүгү экендиги чындык. Бирок бүгүнкү өзгөрмөлүү заманда биз ата-бабалардан калган мурасты канчалык деңгээлде түшүнүп, аны кийинки муунга өткөрүп бере алдык? Тарыхыбызды китептерден окуп коюу жетиштүүбү деген суроо жаралбай койбойт. Бул суроолорго жооп издегенде Чыңгыз Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романына кайрылууга туура келет. Чыгармада жазуучу бир күндүн окуялары аркылуу бүтүндөй доордун, адамзаттын тарыхый эс тутумунун жана руханий дүйнөсүнүн татаал маселелерин көтөрөт. Романдагы Эдигейдин образы, Казангаптын сөөгүн ата-бабалар жаткан көрүстөнгө коюу аракети жана манкурт жөнүндөгү уламыш бүгүнкү коомду да терең ойго салат. Анткени чыгармада адамдын өткөнү менен болгон байланышы, өзүнүн ким экенин унутпоо жана руханий тамырын сактоо маселеси камтылган.
Чыңгыз Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романындагы Эдигей катардагы темир жолчу болгону менен, анын ички дүйнөсү, адамдык сапаттары жана жашоого болгон көз карашы өзгөчө. Ал турмуштун кыйынчылыктарын башынан өткөргөн, көп нерсеге күбө болгон, бирок адамдык наркын жана өзүнө жүктөлгөн жоопкерчиликти жоготпогон каарман. Анын образы аркылуу жазуучу адамдын улуулугу коомдогу даражасы же байлыгы менен эмес, өзүнүн ким экенин, эмнеге ишенерин жана башкалар алдындагы милдетин канчалык аткарарын түшүнүүсү менен өлчөнөрүн көрсөтөт. Романдагы негизги окуялардын бири Эдигейдин көп жылдык досу Казангаптын дүйнөдөн кайтышы. Эдигей маркумду ата-бабалар жаткан Ана-Бейит көрүстөнүнө коюуну көздөйт. Бир жагынан бул кадимкидей эле акыркы сапарга узатуу зыйнаты сыяктуудай, бирок анын артында адамдын өткөнүнө, ата-бабаларына жана өзү жашап келген дүйнөгө болгон терең урмат жатат.
Эдигей үчүн Казангапты жерге берүү ата-бабалардын салтын улантуу, адамдык парзды аткаруу жана жашоонун үзгүлтүксүз байланышын сактоого барабар. Ал өлүмдү да, жашоону да өзүнчө карабайт. Адамдын бул дүйнөдөгү сапары аяктаганы менен, анын артында калтырган изи, үйрөткөн сабагы жана элдин эсинде жашаган орду уланарын түшүнөт. Бирок Эдигейдин бул аракети жолдо тоскоолдуктарга туш болот. Замандын өзгөрүшү, жаңы тартиптер жана адамдын тарыхый мурасына кайдыгер мамиле анын ниетин ишке ашырууну кыйындатат. Мына ушул жагдайда жазуучу маанилүү карама-каршылыкты ачат, бир тарапта ата-бабалардын салтын, адамдык парзды жана тарыхый эс тутумду сактоого аракет кылган адам турса, экинчи тарапта өткөндүн маанисин толук түшүнө бербеген жаңы түшүнүктөр турат.
Эдигейдин образы бүгүнкү күндө да актуалдуу. Анткени азыр да улуттук мурастын баалуулугу тууралуу көп сөз айтылат, бирок аны иш жүзүндө сактоо ар дайым эле оңой эмес. Ата-энесинин, чоң ата-чоң энесинин өмүр баянын билбеген, өз уруусунун же айылынын тарыхына кызыкпаган, улуттук каада-салттарды эмне үчүн сактоо керектигин түшүнбөгөн жаштар да кездешет. Албетте, ар бир адам санжыраны майда-чүйдөсүнө чейин билиши шарт эмес. Бирок өзүнүн үй-бүлөлүк тарыхына, элинин басып өткөн жолуна жана руханий мурасына кызыгуу адамдын өзүн таануусуна жол ачат.Эдигей бизге тарыхка болгон урмат куру сөздөрдөн эмес, жөнөкөй адамдык аракеттерден башталарын эске салат. Кээде улуттук эс тутумду сактоо үчүн тарыхый эстеликти коргоо, улуу адамдардын өмүрүн изилдөө, чоңдордун сөзүн угуу же балдарга үй-бүлөнүн тарыхын айтып берүү жетиштүү. Маанилүүсү өткөндү тирүү байланыш катары кабыл алуу.
Романдын эң терең жана таасирдүү бөлүктөрүнүн бири манкурт жөнүндөгү уламыш. Бул уламышта адамды өзүнүн өткөнүнөн, эне тилинен, ата-энесинен жана ким экенин тааныткан эс тутумунан ажыратуунун трагедиялуу кесепети көрсөтүлөт.
Уламыш боюнча, жоокерлер туткунга түшкөн адамдардын акыл-эсин жок кылуу үчүн аларга адам чыдагыс азап тарттырышкан. Натыйжада мурдагы жашоосун, атын, үй-бүлөсүн жана өз элин унуткан адам манкуртка айланган. Ал ким болгонун эстей албай, өзүнүн өткөнүнө кайрыла албай калган. Мындай адамдын денеси жашап турганы менен, анын руханий дүйнөсү, инсандык өзөгү талкаланган. Манкурт жөнүндөгү уламыштын өзгөчө кайгылуу жери Найман-Эненин уулу Жоламанды издеп келиши. Эне баласын тааныганы менен, уулу аны тааныбайт. Ал эненин үнүн, мээримин, өткөн турмушун эстей албайт. Эне баласына ким экенин эскертип, аны өзүнө кайтарууга аракет кылат. Бирок эс тутумунан ажыраган уул энесин тааныбай, акыры анын өлүмүнө себеп болот.
Бул бир үй-бүлөнүн гана трагедиясы эмес. Бул адамдын өзүнүн ким экенин билбей калганда кандай коркунучка туш болорун көрсөткөн окуя. Эне менен баланын ортосундагы табигый байланыш эс тутум жок кылынганда үзүлөт. Демек, адамдын инсандыгын калыптандырган нерсе анын денеси же аты гана эмес, жашоосунун тарыхы, жакындары менен болгон мамилеси жана өзүн белгилүү бир коомдун мүчөсү катары сезүүсү. Айтматовдун манкурт жөнүндөгү уламышы бүгүнкү күндө да ар түрдүү мааниде чечмеленүүгө тийиш. Аны сөзсүз түрдө тарыхты билбеген ар бир адамды манкурт деп атоо туура эмес. Жазуучунун оюн мындан кеңири түшүнүү зарыл. Манкурттук адамдын өзүнүн руханий тамырынан ажырашы, ким экенин аныктаган баалуулуктарга кайдыгер мамиле кылышы жана өзүнүн тарыхый эс тутумун жоготуу коркунучу жөнүндө ой жүгүртүүгө түрткү берген көркөм түшүнүк.
Бүгүн маалымат агымы күчөп, дүйнө тездик менен өзгөрүп жаткан шартта адам ар кандай маданий таасирлерге кабылып жатат. Бул табигый көрүнүш. Башка элдердин тилин үйрөнүү, маданиятын таануу, заманбап технологияларды өздөштүрүү коомдун өнүгүшү үчүн зарыл. Бирок дүйнөгө ачылуу менен өз тамырыңды унутуунун ортосунда чоң айырма бар. Башкаларды таануу үчүн өзүңдү четке кагуунун кереги жок. Эгер адам өз элинин тарыхын билбесе, өз тилинин баалуулугун түшүнбөсө, ата-бабаларынын эмнени башынан өткөргөнүн билүүгө кызыкпаса, анын дүйнө таанымынын маанилүү бөлүгү кем бойдон калат. Ал эми өз тарыхын билген адам башка элдердин маданиятын да тереңирээк түшүнүп, айырмачылыктарга урмат менен мамиле кылууга жөндөмдүү болот. Ошондуктан манкурт жөнүндөгү уламышты жөн гана өткөн доордун окуясы катары кабыл алуу жетишсиз. Ал ар бир муунга өзүнүн эс тутумун, руханий дүйнөсүн жана адамдык байланыштарын сактоо зарылдыгын эскертип турат.
Тарыхый эс тутум дегенде көпчүлүк учурда согуштар, тарыхый инсандар, мамлекеттердин түзүлүшү же маанилүү окуялар эске түшөт. Бирок тарыхый эс тутум мындан кыйла кеңири түшүнүк. Ал элдин башынан өткөргөн окуяларын, турмуштук тажрыйбасын, дүйнөгө болгон көз карашын жана муундан муунга өтүп келген руханий баалуулуктарын камтыйт. Кыргыз элинин тарыхый эс тутумунда эпостордун орду өзгөчө. Эпостордо элдин биримдиги, мекенди коргоо, эрдик, намыс жана журттун келечеги үчүн күрөшүү идеялары чагылдырылган. Эпостордун кылымдар бою оозеки айтылып, муундан муунга жетиши кыргыз элинин тарыхый эс тутумун сактоодогу зор маданий көрүнүш болуп саналат. Анын мааниси өткөн окуяларды эскерүү менен гана чектелбейт. Ал эл болуунун, биримдиктин жана жоопкерчиликтин маанисин түшүндүрөт. Ошондой эле санжыра, элдик уламыштар, макал-лакаптар, комуз күүлөрү, салттуу ырлар жана кол өнөрчүлүк да улуттук эс тутумдун бөлүгү. Алардын ар биринде элдин турмушу, табият менен болгон байланышы, эмгекке, үй-бүлөгө жана коомго болгон мамилеси чагылдырылган.
Мисалы, улууну урматтоо дегенди адамдын жашына карап эле сөзсүз туура деп эсептөө катары түшүнбөш керек. Анын түпкү маңызы турмуштук тажрыйбага, адамдын эмгегине жана башкаларга жасаган жакшылыгына көңүл буруу. Конок күтүү да жөн гана дасторкон жайып, тамак берүү эмес, адамга сый көрсөтүүнүн, меймандостуктун жана кең пейилдиктин белгиси. Элдик нарктын мааниси анын сырткы көрүнүшүндө эле эмес, ички мазмунунда жатат. Ошол эле учурда улуттук салттарды сактоо алардын баарын өзгөртпөй кайталоо дегенди билдирбейт. Коом өнүгөт, жашоо шарт өзгөрөт, адамдардын муктаждыктары башкарат. Ошондуктан мурасты сактоодо анын адамгерчиликке, адилеттүүлүккө жана коомдун өнүгүшүнө кызмат кылган мазмунун түшүнүү маанилүү. өткөндүн баарын идеалдаштыруу да, аны толугу менен четке кагуу да туура эмес. Тарыхка аң-сезимдүү мамиле кылуу анын сабактарын түшүнүп, жакшы жактарын улантуу жана кетирилген каталардан жыйынтык чыгаруу.
Эдигейдин Казангапты ата-бабалар жаткан жерге коюуга болгон аракети дал ушул түшүнүккө үндөйт. Адам өзүнүн өткөнүнө кайдыгер карабаганда гана келечек алдындагы жоопкерчилигин толук сезе алат. Анткени бүгүнкү коом кечээки муундардын эмгегинин, тандоосунун жана тажрыйбасынын уландысы. Бүгүнкү жаш муун мурдагы муундарга салыштырмалуу маалыматка кеңири мүмкүнчүлүк алган доордо жашап жатат. Интернет аркылуу дүйнөнүн ар кайсы бурчундагы окуяларды көрүүгө, билим алууга, башка маданияттарды таанууга болот. Бирок маалыматтын көптүгү тарыхый аң-сезимдин тереңдигин автоматтык түрдө камсыз кылбайт. Маанилүүсү алынган маалыматты түшүнүү, талдоо жана анын адамдын жашоосундагы ордун аныктоо. Кээде жаштар улуттук тарыхты мектептеги сабактын же экзамендин темасы катары гана кабыл алышы мүмкүн. Мындай учурда тарых алардын жеке дүйнөсү менен байланыша албай калат. Эгер тарыхый окуялар кургак даталар жана ысымдар катары гана берилсе, алардын адамдык мааниси көмүскөдө калышы ыктымал. Ал эми тарыхты адамдардын тагдыры, алардын тандоосу, кыйынчылыгы жана жетишкендиги аркылуу түшүндүрүү жаш муундун кызыгуусун арттырат.
Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары тарыхый жана коомдук маселелерди адамдын ички дүйнөсү аркылуу ачып берет. Окурман Эдигейдин кайгысына ортоктош болуп, Казангап менен болгон достугунун маанисин сезип, манкурт жөнүндөгү уламыш аркылуу эс тутумдан ажыроонун кесепеттери тууралуу ойлонот. Натыйжада тарых жөнүндөгү түшүнүк маалымат катары гана эмес, адамдык тажрыйба катары кабыл алынат. Жаштардын улуттук аң-сезимин калыптандыруу үй-бүлөдөн башталат. Баланын чоң ата-чоң энесинин жашоосуна кызыгышы, үй-бүлөнүн тарыхын угушу, ата-энесинин балалык кези жөнүндө билиши анын өткөн менен болгон байланышын бекемдейт. үй-бүлөлүк сүрөттөрдү сактоо, эски каттарды окуу, айылдын же шаардын тарыхын изилдөө да маанилүү. Ушундай жөнөкөй аракеттер аркылуу бала өзүнүн жашоосу кеңири тарыхый чынжырдын бир бөлүгү экенин түшүнө баштайт.
Мектептерде жана жогорку окуу жайларында да адабий чыгармаларды бүгүнкү күндүн маселелери менен байланыштырып талкуулоо зарыл. Мисалы, «Кылым карытар бир күн» романын окуган окуучуларга манкурт жөнүндөгү уламыштын маанисин айтып берүү менен гана чектелбестен, «Адам өзүнүн ким экенин эмнелер аркылуу тааныйт?», «Тарыхый эс тутум эмне үчүн керек?», «Улуттук баалуулуктарды азыркы заманда кантип сактай алабыз?» деген суроолорду коюуга болот. Мындай талкуулар жаштарды даяр жоопторду жаттоого эмес, өз алдынча ой жүгүртүүгө үйрөтөт. Ал эми улуттук баалуулуктарды аң-сезимдүү кабыл алуу аларды мажбурлап үйрөтүүдөн алда канча натыйжалуу. Ошол эле учурда жаштарга улуттук тарыхты билүүнү талап кылып коюу жетишсиз. Алар үчүн окууга кызыктуу китептер, сапаттуу даректүү тасмалар, тарыхый инсандар тууралуу ишенимдүү маалыматтар жана заманбап медиаматериалдар жеткиликтүү болушу керек. Санариптик доордо улуттук мурасты жаңы форматтарда жайылтуу да маанилүү милдет болуп саналат. Бирок жаңы формат кандай болбосун, анда берилген маалыматтын тактыгы жана тарыхый чындыкка болгон урмат биринчи орунда турушу зарыл.
Жаштар өз тарыхын билгенде гана өзүнө ишенген, башкалар менен тең ата сүйлөшө алган инсан болуп калыптанат. Анткени өзүнүн ким экенин түшүнгөн адам өзгөлөрдүн ким экенин да урматтоого үйрөнөт. Тарыхты унутуу бир күндө болбойт. Ал кээде тилге болгон кайдыгерликтен, кээде ата-бабалардын мурасына кызыкпоодон, кээде коомдун өткөн окуяларына үстүртөн мамиле кылуудан башталат. Убакыт өткөн сайын муундар ортосундагы байланыш начарлап, мурдагы жашоо тууралуу маалыматтар жоголот. Натыйжада коом өзүнүн өнүгүү жолун түшүнүүдө кыйынчылыктарга туш болушу мүмкүн. Мында эне тилдин орду өзгөчө. Тил адамдардын бири-бири менен сүйлөшүү куралы, дүйнөнү таануунун, ой жүгүртүүнүн жана маданий тажрыйбаны өткөрүп берүүнүн негизги каражаттарынын бири. Элдик макалдар, уламыштар, эпостор жана чыгармалар тил аркылуу кийинки муунга жетет. Тилдин мүмкүнчүлүктөрү чектелген сайын ошол тилде сакталган маданий байлыкка жетүү да татаалдашат. Ошондуктан кыргыз тилин сактоо жана өнүктүрүү тарыхый эс тутумду сактоонун маанилүү шарттарынын бири. Бул башка тилдерди үйрөнүүгө каршы болуу дегендик эмес. Тескерисинче, бир нече тилди билүү адамдын мүмкүнчүлүгүн кеңейтет. Бирок өз эне тилин билүү жана аны ар кандай чөйрөдө өнүктүрүү улуттук маданияттын келечеги үчүн зарыл.
Тарыхый эстеликтерге болгон мамиле да коомдун эс тутумун көрсөтөт. Эстеликтерди сактоо, тарыхый жайларды изилдөө, жергиликтүү музейлердин ишин колдоо жана улуу инсандардын өмүр жолун кийинки муунга жеткирүү баары бирдей мааниге ээ. Мындай иштер мамлекеттик мекемелердин гана милдети эмес, ар бир жаран өзүнүн жашаган жеринин тарыхына кызыгып, коомдук демилгелерге катышуу менен бул ишке салым кошо алат. Бирок тарыхты сактоо өткөндү гана карап жашоо дегенди билдирбейт. Эгер коом бардык күчүн мурдагы заманды сагынууга жумшап, бүгүнкү күндүн маселелерин чечпесе, анда тарыхый мурастын чыныгы маңызы ачылбай калат. Ата-бабалардын эмгегин урматтоонун эң жакшы жолу алардын бизге калтырган тажрыйбасын түшүнүп, азыркы коомду өнүктүрүүгө аракет кылуу. Мына ушул өңүттөн караганда Эдигейдин образынын мааниси дагы бир жолу көрүнөт. Ал өткөндү сактоого умтулат, бирок ошол эле учурда өзүнүн жашоосун улантып, алдыга кадам таштаган адам. Анын адамдык сапаттары өткөнгө болгон урмат менен бүгүнкү жоопкерчиликтин бири-бирине каршы келбешин көрсөтөт.
Өз тарыхын билген коом өткөндүн каталарын да унутпоого тийиш. Тарыхый окуяларды бир жактуу баалоо же ыңгайсыз учурларды эске албоо коомдун чыныгы тажрыйбасын толук түшүнүүгө тоскоолдук кылат. Тарыхтан сабак алуу үчүн ийгиликтер менен катар катачылыктарды да таануу керек. Мындай мамиле улуттун кадыр-баркын түшүрбөйт, тескерисинче, анын жетилгендигин көрсөтөт. Демек, тарыхый эс тутумду сактоо өткөнгө байланып калуу эмес, келечекке аң-сезимдүү кадам таштоо. Өткөндү билген адам бүгүнкү чечимдеринин кесепетин тереңирээк ойлонуп, коомдун келечеги үчүн жоопкерчиликти сезет.
Чыңгыз Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романы убакыт өткөн сайын жаңы маанилер менен ачыла берген чыгармалардын катарына кирет. Андагы Эдигейдин адамдык парзы, Казангаптын сөөгүн ата-бабалар жаткан жерге коюу аракети жана манкурт жөнүндөгү уламыш окурманды тарыхый эс тутумдун, улуттук нарктын жана адамдык байланыштардын мааниси тууралуу ойлонууга чакырат. Эдигей бизге өткөндү урматтоо адамдын жөнөкөй, күнүмдүк милдеттеринен башталарын көрсөтөт. Ал эми манкурт жөнүндөгү уламыш өзүнүн ким экенин унуткан адам кандай оор руханий жоготууга туш болорун эскертет. Бул эки образдын ортосундагы карама-каршылык чыгарманын негизги ойлорунун бири адам өзүнүн тарыхый эс тутумун сактаганда гана руханий бүтүндүгүн коргой аларын айкын көрсөтөт.
Бүгүнкү Кыргызстан үчүн да бул маселе өзгөчө маанилүү. Улуттук маданиятты өнүктүрүү, кыргыз тилинин кадырын көтөрүү, тарыхый мурастарды сактоо жана жаштарды мекенчилдикке тарбиялоо бири-биринен ажырагыс милдеттер. Бул иштерди бир гана майрамдарда же расмий иш-чараларда эскерүү менен чектелбестен, үй-бүлөдө, мектепте, коомдук турмушта жана маалымат мейкиндигинде үзгүлтүксүз улантуу зарыл.
Ар бир муун өзүнө чейинки муундан белгилүү бир мурас алат. Бирок ошол мурастын келечекке жетиши өзүнөн өзү ишке ашпайт. Аны түшүндүрүү, сактоо, өнүктүрүү жана кийинки муунга өткөрүү керек. Эгер биз балдарыбызга тарыхыбызды айтып бербесек, тилибиздин байлыгын үйрөтпөсөк, адабиятыбыздагы терең ойлорго кызыктырбасак, анда руханий мурасыбыз менен бүгүнкү жашообуздун ортосунда ажырым пайда болушу мүмкүн.
Өз тарыхын унуткан коом келечегин сактай алабы? Бул суроого бир сүйлөм менен жооп берүү кыйын. Бирок тарыхый эс тутумдан ажыроо коомдун өзүн таануусун алсыратары анык. Ал эми өткөнүн түшүнгөн, бүгүнкү күнүнө жоопкерчилик менен караган жана келечек муунга кам көргөн эл өнүгүүгө бекем негиз түзөт.
Улуттун күчү анын байлыгында же санында эле эмес, өзүнүн ким экенин түшүнүп, руханий баалуулуктарын сактай билгенинде. Тамырын терең жайган дарак кандай шамалга туруштук берсе, тарыхын, тилин жана маданиятын билген эл да замандын өзгөрүүлөрүнө ошондой туруктуулук менен жооп бере алат. Эдигейдин тагдыры жана манкурт жөнүндөгү уламыш бизге өткөнүбүздү унутпай, андан сабак алып, руханий тамырыбызды сактоо менен гана келечекке ишенимдүү кадам таштай аларыбызды эскертип турат. Ошондуктан тарыхты сактоо кечээгини гана эскерүү эмес. Бул бүгүнкү күндүн жоопкерчилиги жана эртеңки муунга болгон аманат…
Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу»
